“जनजाती गौरव दिवस”..जनजातीय अस्मिता अन् विकासाचा लोकउत्सव..

जनजाती गौरव दिवस : संकल्पना आणि उद्देश

भारताच्या सांस्कृतिक विविधतेत जनजाती समाजाचा अमूल्य वाटा आहे. विविध भाषा, श्रद्धा, लोककला, शेती व वनाधारित ज्ञान, निसर्गाशी सहजीवन आणि सामूहिक निर्णयपरंपरा यांमधून जनजाती समाजाने स्वतःची समृद्ध ओळख जपली आहे. ब्रिटिश सत्तेच्या काळात जमीन, जंगल, स्वशासन आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी अनेक जनजाती समुदायांनी संघर्ष केला; तरी त्यांच्या योगदानाला इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात पुरेसे स्थान मिळाले नाही. १५ नोव्हेंबर हा दिवस भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जन्मदिनाचे स्मरण करण्यासोबतच देशातील सर्व जनजाती समुदायांचा इतिहास, सांस्कृतिक वारसा आणि सामाजिक योगदान अधोरेखित करण्याची संधी आहे. हा दिवस केवळ पुष्पांजलीपुरता मर्यादित न राहता ज्ञान, कला, आत्मसन्मान आणि विकासाचा लोकउत्सव व्हावा, ही त्यामागील व्यापक भावना आहे.

• स्वातंत्र्यसैनिकांचे योगदान आणि स्थानिक नायकांचा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे.
• पारंपरिक भाषा, विधी, लोकगीते, कला आणि ज्ञानव्यवस्थेचे समुदायाच्या सहभागाने जतन करणे.
• कलाकार, महिला, युवक, ज्येष्ठ ज्ञानधारक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना सन्मान देणे.
• शिक्षण, आरोग्य, उपजीविका, दस्तऐवज, हक्क आणि स्वावलंबन यांबाबत उपयोगी संवाद घडवणे.

सुरुवात आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

केंद्रीय मंत्रिमंडळाने १० नोव्हेंबर २०२१ रोजी १५ नोव्हेंबर हा दिवस ‘जनजाती गौरव दिवस’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. २०२१ मध्ये पहिला राष्ट्रीय उत्सव झाला. २०२४–२०२५ या काळात भगवान बिरसा मुंडा यांच्या १५० व्या जयंतीनिमित्त विशेष गौरव वर्ष साजरे झाले. २०२६ हा सहावा जनजाती गौरव दिवस आहे.

भारतीय संस्कृतीतील जनजाती समाजाचे स्थान

जनजाती समाज हा एकसारखा समूह नाही. हिमालय, ईशान्य भारत, मध्य भारत, पश्चिम घाट आणि कोकणातील समुदायांच्या भाषा, सामाजिक संस्था व श्रद्धा वेगळ्या आहेत. तरी अनेक समुदायांत निसर्गाशी निकटचे नाते, सामूहिक श्रम, लोककथा आणि मौखिक इतिहास महत्त्वाचे आहेत. पवित्र वनक्षेत्रे, स्थानिक बी-बियाणे, ऋतूंचे निरीक्षण, वनसंपत्तीची ओळख आणि पारंपरिक हस्तकला यांचे ज्ञान सांस्कृतिक तसेच पर्यावरणीय दृष्ट्या मौल्यवान आहे. या ज्ञानाला केवळ प्रदर्शनाची वस्तू न मानता समुदायाच्या स्वामित्वाचा आणि जिवंत अनुभवाचा भाग म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. स्थानिक भाषांमध्ये नोंदी करणे आणि ज्येष्ठ व्यक्तींशी संवाद साधणे हे सांस्कृतिक संवर्धनाचे महत्त्वाचे मार्ग आहेत.

धरती आबा भगवान बिरसा मुंडा

भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी उलिहातू (आजचा झारखंड) येथे मुंडा समुदायात झाला. छोटानागपूरमध्ये जमीनव्यवस्थेतील बदल, सावकारी शोषण, वेठबिगारी आणि ब्रिटिश सत्तेच्या हस्तक्षेपामुळे जनजाती समाजात असंतोष होता. बिरसा मुंडा यांनी सामाजिक-सांस्कृतिक जागृती, स्वच्छता, संयम आणि सामूहिक संघटन यांवर भर दिला.

१८९९–१९०० चा ‘उलगुलान’ हा ब्रिटिश सत्ता आणि शोषणकारी व्यवस्थेविरुद्धचा मोठा उठाव होता. ‘अबुआ दिशुम, अबुआ राज’ ही स्वशासनाची आकांक्षा त्यांच्या चळवळीशी जोडली जाते. फेब्रुवारी १९०० मध्ये त्यांना अटक झाली आणि ९ जून १९०० रोजी वयाच्या २४ व्या वर्षी रांची कारागृहात त्यांचे निधन झाले. भूमी-अधिकारांच्या दीर्घ संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर १९०८ चा छोटानागपूर कुळवहिवाट कायदा महत्त्वाचा ठरला. त्यांचा वारसा सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक स्वाभिमान, भूमी-अधिकार आणि युवकांच्या नेतृत्वाची प्रेरणा देतो. त्यांचे जीवन एका विषयात मर्यादित न करता सामाजिक सुधारणा, श्रद्धा, स्थानिक स्वायत्तता आणि ब्रिटिशविरोधी संघर्ष या सर्व पैलूंनी समजून घेणे आवश्यक आहे.

भारतातील जनजाती स्वातंत्र्यलढ्याची परंपरा

या संघर्षांची कारणे व स्वरूप वेगवेगळे असले तरी जमीन, जंगल, प्रतिष्ठा, न्याय आणि स्थानिक स्वायत्तता यांचा समान धागा त्यांना जोडतो.

महाराष्ट्रातील जनजाती इतिहास

सह्याद्री आणि खानदेशातील प्रतिकार

राघोजी भांगरे हे महादेव कोळी समाजातील क्रांतिकारक म्हणून स्मरणात आहेत. त्यांनी एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश महसूलव्यवस्था व सावकारी शोषणाविरुद्ध सह्याद्री परिसरात संघर्ष केला; १८४८ मध्ये त्यांना फाशी देण्यात आली. खानदेश–नाशिक परिसरातील भील उठावांमध्ये खाज्या नाईक आणि भागोजी नाईक यांचे नेतृत्व महत्त्वाचे मानले जाते.

चिरनेर जंगल सत्याग्रह आणि कोकण

१९३० च्या चिरनेर जंगल सत्याग्रहात नाग्या महादू कातकरी यांचे बलिदान स्मरणीय आहे. या संघर्षातून वनसंपत्तीशी संबंधित हक्कांचे महत्त्व दिसते. पालघर–रायगड–ठाणे परिसरातील वारली, कातकरी, महादेव कोळी, कोकणा आणि ठाकूर समुदायांचा सांस्कृतिक इतिहासही महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे.

गोंड राजवटी आणि पूर्व विदर्भ

चंद्रपूर आणि गडचिरोली परिसरात गोंड राजवटी, स्थानिक प्रशासन, किल्ले, जलव्यवस्था आणि सांस्कृतिक परंपरांचा दीर्घ इतिहास आहे. गोंड व माडिया समुदायांचे लोकदेव, सामूहिक नृत्य, गीते आणि मौखिक इतिहास यांचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे आहे.

जव्हार, मोखाडा आणि उत्तर कोकण

जव्हार संस्थानाचा प्रादेशिक इतिहास, स्थानिक देवपरंपरा, तारपा, ढोल, तूर व मोरघा नृत्य, वारली चित्रकला, वाघबारस आणि ग्रामदेवतांच्या पूजा या सर्व घटकांमधून उत्तर कोकणाची जनजाती ओळख उलगडते. इतिहासाच्या अभ्यासात राजकीय घटनांइतकेच लोककलाकार, पारंपरिक ज्ञानधारक आणि गावांच्या सामूहिक स्मृती यांनाही स्थान देणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रातील समुदाय आणि सांस्कृतिक विविधता

वरील वैशिष्ट्ये प्रातिनिधिक आहेत; एका समुदायातील परंपराही गाव आणि प्रदेशानुसार बदलू शकतात. सर्व समुदायांना एकाच प्रकारची वेशभूषा, पूजा किंवा नृत्य लागू होते असे समजू नये.

श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि पूजाविधी

जनजाती समाजातील श्रद्धा अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहेत. काही ठिकाणी ग्रामदेवता, कुलदैवत, पूर्वज, पवित्र वृक्ष, डोंगर आणि वनक्षेत्र यांना विशेष स्थान असते. उत्तर कोकणातील काही समुदायांत वाघदेव, हिरवा देव, कणसरी आणि इतर स्थानिक देवतांच्या पूजा आढळतात. वाघबारससारख्या उत्सवांत जंगल, पशुधन, वन्यजीव आणि सामूहिक जीवनाशी जोडलेल्या श्रद्धांचे दर्शन घडते.

पेरणी, पहिले धान्य, कापणी, पाऊस आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित विधी कृषीजीवनातील कृतज्ञतेचे प्रतीक असू शकतात. पूजाविधींमध्ये पारंपरिक वाद्ये, लोकगीते, स्थानिक मंत्र आणि समाजातील विशिष्ट व्यक्तींची भूमिका असते. या परंपरांचे चित्रीकरण, मंचीय रूपांतर किंवा प्रकाशन करताना संबंधित समुदायाची पूर्वसंमती आणि पवित्रतेविषयीचे नियम पाळावेत.

कला, नृत्य, संगीत आणि लोकपरंपरा

वारली चित्रकलेत मानवी जीवन, शेती, प्राणी आणि सामूहिक नृत्यांचे दृश्यरूप दिसते. तारपा वाद्यावर होणारे गोलाकार नृत्य सामूहिक सहभागाचे प्रतीक आहे. ढोल, तूर, मोरघा यांसारख्या नृत्यप्रकारांना स्थानिक समुदायांच्या सांस्कृतिक संदर्भात समजणे गरजेचे आहे. नाशिक–पालघर परिसरातील बोहाडा ही मुखवटाधारित लोकनाट्य परंपरा आहे; विदर्भातील गोंड–माडिया समाजातही स्वतंत्र लोकनृत्य व संगीतपरंपरा आहेत. या कलांचे जतन म्हणजे फक्त मंचावर सादरीकरण नव्हे. वाद्यनिर्मितीची पद्धत, मूळ गीते, विधींचा अर्थ, कलाकारांचा जीवनप्रवास आणि प्रशिक्षणपरंपरा यांची नोंद होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

पारंपरिक ज्ञान आणि सामाजिक जीवन

स्थानिक बियाणे, मिश्रपीक पद्धती, पावसाचे निरीक्षण, वनस्पतींची ओळख, झरे आणि जलस्रोतांचे व्यवस्थापन ही अनुभवाधारित ज्ञानाची उदाहरणे आहेत. औषधी वनस्पतींच्या दाव्यांचा सुरक्षित वापर आणि वैज्ञानिक पडताळणी आवश्यक आहे. अनेक समुदायांत सामूहिक श्रम, गावपातळीवरील संवाद, लोकगीते आणि मौखिक इतिहास यांतून ज्ञान पुढे जाते. महिला या शेती, लोकगीते, हस्तकला, कौटुंबिक व सामुदायिक परंपरांच्या महत्त्वाच्या वाहक आहेत. युवकांनी आधुनिक शिक्षण व तंत्रज्ञानाच्या संधींचा लाभ घेत असतानाच स्वतःच्या भाषेचे आणि इतिहासाचे ज्ञानही आत्मसात करणे आवश्यक आहे.

देशभरातील जनजाती गौरव दिवस

२०२१ मध्ये भोपाळ व रांची येथील कार्यक्रमांसह राष्ट्रीय स्तरावर या दिवसाची सुरुवात झाली; रांचीतील बिरसा मुंडा संग्रहालयाचे उद्घाटन झाले. २०२२ मध्ये उलिहातू आणि शहडोल, २०२३ मध्ये खुंटी, २०२४ मध्ये जमुई आणि २०२५ मध्ये विविध राज्यांतील जनजाती गौरव वर्षाचे उपक्रम यांमधून उत्सवाचा विस्तार झाला. शाळा, विद्यापीठे, आश्रमशाळा, सामाजिक संस्था आणि ग्रामस्तरावर इतिहास प्रदर्शन, लोकनृत्य, हस्तकला, वक्तृत्व, माहितीपट, आरोग्यशिबिरे, सांस्कृतिक मिरवणुका आणि सामाजिक मार्गदर्शन यांसारखे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

महाराष्ट्र शासनाचा ३ नोव्हेंबर २०२६ चा ऐतिहासिक निर्णय

महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी परिपत्रक क्र. संकीर्ण-२०२६/प्र.क्र.१६४/जपक(२९) जारी केले. या परिपत्रकानुसार १५ नोव्हेंबरचा जनजातीय गौरव दिवस राज्यभर साजरा करणे आणि ११ ते १८ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान ‘जनजातीय गौरव दिवस सेवा सप्ताह’ राबवणे अपेक्षित आहे. हा निर्णय सांस्कृतिक गौरवाला प्रत्यक्ष सामाजिक सेवा, जनजागृती आणि पात्र लाभार्थ्यांपर्यंत योजना पोहोचवण्याशी जोडतो.

परिपत्रकात जिल्हा मुख्यालये, अनुसूचित जमातीबहुल तालुके आणि आदिवासी भागांत कार्यक्रमांचे नियोजन; शासकीय यंत्रणा, स्वयंसेवी संस्था व लोकप्रतिनिधींचा सक्रिय सहभाग; तसेच शोभायात्रा, लोककला, साहित्य, पारंपरिक ज्ञान, क्रीडा व सांस्कृतिक मेळावे यांना प्रोत्साहन देण्याचे निर्देश आहेत.

आदिम व विशेष असुरक्षित जनजातींसाठी महत्त्व

परिपत्रकातील १३ नोव्हेंबरच्या कार्यक्रमात प्रधानमंत्री जनजाती आदिवासी न्याय महाअभियान (PM-JANMAN) अंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना लाभवाटप आणि मार्गदर्शन स्पष्टपणे नमूद आहे. हे अभियान विशेष असुरक्षित जनजाती गटांशी (PVTG) संबंधित असल्याने कातकरी, कोलाम आणि माडिया यांसारख्या समुदायांपर्यंत सेवांचा लाभ पोहोचवण्याच्या दृष्टीने हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. तथापि, परिपत्रकाने या तीन समुदायांसाठी स्वतंत्र नवीन आर्थिक पॅकेज घोषित केलेले नाही; त्याचा अर्थ विद्यमान योजनांच्या लाभवाटप व सेवासंपर्काशी संबंधित आहे.

सांस्कृतिक आणि सामाजिक दृष्टीने निर्णयाचे महत्त्व

• १४ नोव्हेंबर रोजी जनजाती देवदेवता, पूजापद्धती, अस्मिता आणि संस्कृती दर्शवणाऱ्या कार्यक्रमांना स्थान.
• १५ नोव्हेंबर रोजी स्थानिक महापुरुष, समाजसेवक, बुद्धिजीवी आणि सांस्कृतिक व्यक्तिमत्त्वांचा सन्मान.
• स्मारके, ऐतिहासिक वारसा आणि स्थानिक नायकांच्या स्मृती जतन करण्यासाठी समन्वय.
• जनजातीबहुल जिल्ह्यांत शोभायात्रा, लोककला, लोकगीते, साहित्य, पारंपरिक ज्ञान, क्रीडा स्पर्धा आणि मेळावे.
• स्वयंसेवी संस्थांना स्थानिक प्रशासन आणि आदिवासी विकास प्रकल्प कार्यालयांशी समन्वय साधून सहभाग घेण्याची संधी.

सामाजिक संस्थांनी कार्यक्रमाच्या स्वरूपासह स्थानिक कलाकार, सांस्कृतिक प्रदर्शन, सेवा शिबिरे आणि आवश्यक सहकार्य यांचा स्पष्ट प्रस्ताव संबंधित एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्प अधिकारी किंवा जिल्हा प्रशासनाकडे सादर करणे उपयुक्त ठरेल. प्रत्यक्ष आर्थिक किंवा प्रशासकीय सहाय्य संबंधित विभागाच्या मंजुरी व उपलब्ध तरतुदींवर अवलंबून असेल.

भगवान बिरसा कला संगम १.० व २.०

जनजाती गौरव दिवसाला जिवंत सांस्कृतिक सहभागाचे रूप देणाऱ्या प्रयत्नांमध्ये ‘भगवान बिरसा कला संगम’ महत्त्वाचा उपक्रम आहे. महाराष्ट्रातील दुर्गम भागातील कलाकारांना व्यासपीठ, ओळख आणि पारंपरिक कलांचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध करून देणे ही त्याची संकल्पना आहे.

कला संगम १.० — २०२५

आयोजकांच्या माहितीनुसार २०२५ मध्ये सुमारे २४,००० नोंदणी झाल्या. विविध विभागांतून कलाकारांनी पारंपरिक नृत्य, गायन, वाद्य वादन, चित्रकला आणि हस्तकलेत सहभाग घेतला. १३–१५ नोव्हेंबर २०२५ दरम्यान नागपूर येथे राज्यस्तरीय फेरी आयोजित करण्यात आली.

कला संगम २.० — २०२६

२०२६ मध्ये पारंपरिक नृत्य, विधी नृत्य/नाट्य, गायन, वाद्य वादन, चित्रकला व हस्तकलेसोबत फोटोग्राफी, माहितीपट, लघुपट, रील्स, ब्लॉग, व्लॉग आणि पोस्टर प्रेझेंटेशन यांसारख्या डिजिटल कलाप्रकारांचा समावेश करण्यात आला. १४–१५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी गडचिरोली येथे राज्यस्तरीय आयोजन नियोजित आहे.
कला संगमचा दीर्घकालीन हेतू केवळ स्पर्धा नसून ज्येष्ठ कलाकारांचे ज्ञान युवकांपर्यंत पोहोचवणे, दुर्मिळ कलाप्रकारांची नोंद ठेवणे, सांस्कृतिक अर्थव्यवस्थेला चालना देणे आणि महाराष्ट्रातील विविध जनजाती समुदायांमध्ये संवाद वाढवणे हा आहे.

संस्कृतीसमोरील आव्हाने आणि पुढील दिशा

• स्थानिक भाषा, लोकगीते आणि मौखिक इतिहास पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे.
• पारंपरिक कलाकारांसाठी सन्मानासह शाश्वत उपजीविकेच्या संधी निर्माण करणे.
• पूजाविधी आणि कलांचे सादरीकरण करताना मूळ संदर्भ, पवित्रता आणि समुदायाची संमती जपणे.
• कला, संगीत, प्रतिमा आणि पारंपरिक ज्ञानाच्या व्यावसायिक वापरात योग्य श्रेय व लाभवाटप सुनिश्चित करणे.
• स्थानिक शाळा, महाविद्यालये, संशोधन संस्था आणि युवकांना क्षेत्रीय दस्तऐवजीकरणात सहभागी करणे.

समाजसहभागातून जनजाती गौरव दिवस

गावपातळीवर स्थानिक नायकांचे स्मरण, ज्येष्ठ कलाकारांचा गौरव, ग्रामदेवता व पारंपरिक श्रद्धांची माहिती, लोकगीते, चित्रकला, वाद्य प्रदर्शन आणि मौखिक इतिहास संकलन यांना प्राधान्य देता येईल. शाळांत प्रश्नमंजुषा, निबंध, लघुपट, स्थानिक भाषेतील गोष्टी आणि कलाकार संवाद आयोजित करता येतील. २०२६ च्या सेवा सप्ताहाशी जोडून आधार, आरोग्य, शिक्षण, वनहक्क, कौशल्य व उपजीविका मार्गदर्शनाचे उपक्रमही राबवता येतील.

कार्यक्रमात समुदायाचे नेतृत्व, महिलांचा सहभाग, मुलांचे संरक्षण, चित्रीकरणासाठी संमती, कलाकारांना मानधन आणि सुलभ प्रवेश यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. सांस्कृतिक गौरव आणि सामाजिक सेवा यांचा समतोल साधणे हीच या दिवसाची सार्थकता आहे.

जनजाती गौरव दिवस : इतिहासाच्या स्मरणातून सांस्कृतिक स्वाभिमानाकडे आणि सांस्कृतिक स्वाभिमानातून सामाजिक विकासाकडे.

संदर्भ आणि अभ्याससाहित्य :-

• भारत सरकार, पंतप्रधान कार्यालय — केंद्रीय मंत्रिमंडळ निर्णय, १० नोव्हेंबर २०२१.
• महाराष्ट्र शासन, सामान्य प्रशासन विभाग — परिपत्रक क्र. संकीर्ण-२०२६/प्र.क्र.१६४/जपक(२९), ३ नोव्हेंबर २०२६; परिशिष्ट अ, पृ. ३–६.
• जनजाती कार्य मंत्रालय — PM-JANMAN व धरती आबा जनजाती ग्राम उत्कर्ष अभियानाविषयी माहिती.
• जनजाती संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (TRTI), पुणे — महाराष्ट्रातील जनजाती संस्कृती व इतिहास.
• K. S. Singh, The Dust-Storm and the Hanging Mist: A Study of Birsa Munda and His Movement (1966).
• भगवान बिरसा कला संगम २०२५–२०२६ : आयोजकांच्या कार्यक्रम व नोंदणी नोंदी.
• स्थानिक जनजाती कलाकार, ज्येष्ठ व्यक्ती आणि समुदायांच्या संमतीने संकलित मौखिक इतिहास.
  संपादकीय नोंद : समुदायविशिष्ट श्रद्धा व लोकपरंपरा प्रातिनिधिक स्वरूपात दिल्या आहेत. क्षेत्रीय प्रकाशनापूर्वी स्थानिक अभ्यासक आणि संबंधित समुदायांकडून पडताळणी करावी. २०२६ च्या नियोजित कार्यक्रमांना पूर्ण झाल्याप्रमाणे दर्शवलेले नाही.

साभार :- आस्था – जनजाती अध्ययन केंद्र