माणसाकडे कितीही अफाट बुद्धिमत्ता असो, अब्जावधींची संपत्ती असो, जगातील सर्वाधिक प्रभावशाली कंपनीचे नेतृत्व असो किंवा जगभरातील लाखो लोकांसाठी तो प्रेरणास्थान असो… आयुष्यातील एक गंभीर नैतिक चूक अनेक दशकांच्या कष्टातून उभी केलेली प्रतिष्ठा, विश्वास आणि नेतृत्व धोक्यात आणू शकते.
जगप्रसिद्ध NVIDIA चे सहसंस्थापक जेन्सेन हुआंग यांची घटना याचेच उदाहरण आहे. ८ नोव्हेंबर रोजी त्यांनी अप्रामाणिक राहिल्याची कबुली देत कुटुंबीयांची आणि सहकाऱ्यांची जाहीर माफी मागितली व आपल्या चुकीची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारली. अवघ्या चार दिवसांनी, १२ नोव्हेंबर रोजी त्यांनी NVIDIA च्या CEO पदाचा राजीनामा दिला. तीन दशकांहून अधिक काळातील असामान्य कर्तृत्वानंतरही एका गंभीर नैतिक चुकीमुळे प्रतिष्ठा आणि विश्वास किती धोक्यात येऊ शकतो, याची ही घटना जाणीव करून देते.
NVIDIA सारख्या कंपनीत काम करण्याचे स्वप्न जगातील सर्वोत्तम अभियंते आणि संशोधक पाहतात. भारतातील IIT सारख्या प्रतिष्ठित संस्थांमधील गुणवंत विद्यार्थ्यांनाही अशा कंपन्यांमध्ये काम करणे म्हणजे यशाचे शिखर वाटते. आज आपल्या समाजात उत्तम गुण, प्रतिष्ठित पदवी, परदेशातील नोकरी आणि कोट्यवधींचे पॅकेज हे यशाचे प्रमुख मापदंड बनले आहेत. मुलांना यशस्वी होण्यासाठी आपण सर्वतोपरी प्रोत्साहन देतो. मात्र त्या यशाला पेलण्यासाठी आवश्यक असलेला आत्मसंयम, प्रामाणिकपणा आणि नैतिकतेचे संस्कार यांना तितकेच महत्त्व दिले जाते असे नाही.
बुद्धिमत्ता माणसाला मोठे बनवू शकते, पण चारित्र्याची जागा ती कधीही घेऊ शकत नाही. व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासात चारित्र्याला असलेले हे महत्त्व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या व्यक्तिनिर्माणाच्या विचारात केंद्रस्थानी आहे. संघाने आपल्या स्थापनेपासूनच व्यक्तीच्या बौद्धिक आणि शारीरिक विकासाबरोबरच चारित्र्य, कर्तव्यनिष्ठा आणि समाजाभिमुखता या गुणांच्या जोपासनेवरही भर दिला आहे.
शाखेवरील खेळ, व्यायाम, शिस्त, गीत आणि बौद्धिक चर्चा या सर्व उपक्रमांमागे केवळ शारीरिक सामर्थ्य किंवा ज्ञानवृद्धी हाच उद्देश नसतो. व्यक्तीच्या क्षमता विकसित करतानाच त्यांना संयम, विवेक आणि कर्तव्यभावनेची जोड देण्याचा प्रयत्न असतो. कारण व्यक्ती किती मोठी झाली यापेक्षा ती आपल्या सामर्थ्याचा उपयोग कशासाठी करते, हे अधिक महत्त्वाचे असते. जगाला बुद्धिमान अभियंते, कुशल व्यवस्थापक आणि प्रतिभावान संशोधक हवे आहेत. पण समाजाला सर्वाधिक गरज आहे ती बुद्धिमत्तेला विवेकाची आणि सामर्थ्याला चारित्र्याची जोड असलेल्या माणसांची.
भारत दरवर्षी असंख्य प्रतिभावान अभियंते, शास्त्रज्ञ आणि संशोधक घडवतो. त्यातील अनेकजण अधिक चांगल्या संधींसाठी परदेशात जातात. यालाच आपण ‘ब्रेन ड्रेन’ म्हणतो. भारतीय प्रतिभेने जगाचे नेतृत्व करणे अभिमानास्पद आहे. मात्र बुद्धिमत्तेबरोबर विवेक, कर्तव्यनिष्ठा आणि चारित्र्य नसेल, तर ती प्रगती अपूर्णच राहते. कारण राष्ट्राची खरी शक्ती केवळ त्याच्या आर्थिक किंवा तांत्रिक प्रगतीत नसते, तर त्या राष्ट्रातील माणसांच्या चारित्र्यातही असते.
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाच्या बौद्धिक क्षमतांना नवी उंची देत आहे. विज्ञानाने माणसाच्या हातात अभूतपूर्व सामर्थ्य दिले आहे. परंतु त्या सामर्थ्याचा उपयोग कसा करायचा, याचा निर्णय शेवटी माणसालाच घ्यावा लागतो. तंत्रज्ञान आपल्याला काय करता येते हे शिकवते. चारित्र्य आपल्याला काय करायला हवे आणि काय करू नये हे शिकवते.
चारित्र्य म्हणजे केवळ समाजासमोर आदर्श वर्तन करणे नव्हे, तर कोणाच्याही देखरेखीशिवाय स्वतःच्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहणे. विशेषतः पैसा, सत्ता, प्रतिष्ठा आणि संधी आपल्या हातात असताना मोहाला बळी न पडणे, सदसद्विवेकबुद्धी जागृत ठेवणे आणि स्वतःच्या आचरणावर संयम राखणे, हीच चारित्र्याची खरी कसोटी आहे. भगवद्गीतेतही इंद्रियनिग्रह, आत्मसंयम आणि विवेकाला महत्त्व दिले आहे. भारतीय चिंतनात ज्ञानाला विनयाची आणि सामर्थ्याला संयमाची जोड असावी, हा आग्रह राहिला आहे. संघाच्या व्यक्तिनिर्माणाच्या विचारामागेही हाच मूल्याधिष्ठित दृष्टिकोन आहे.
आपल्या मुलांनी IIT मध्ये जावे, जगातील सर्वोत्तम कंपन्यांमध्ये काम करावे, मोठे संशोधन करावे, उद्योग उभारावेत आणि जागतिक नेतृत्व करावे. या सर्व आकांक्षा रास्त आहेत. पण त्याचबरोबर त्यांनी प्रामाणिक राहावे, नात्यांचा सन्मान करावा, मोहांवर नियंत्रण ठेवावे आणि आपल्या कृतींच्या परिणामांची जाणीव ठेवावी, हेही शिकवले पाहिजे. संपत्ती गमावली तर ती पुन्हा कमावता येते. पद गमावले तर नवे स्थान मिळवता येते. पण एकदा विश्वासाला तडा गेला की तो पुन्हा मिळवणे हे संपत्ती किंवा पद मिळवण्यापेक्षाही कितीतरी पटीने कठीण असते.
भारताने विज्ञान, तंत्रज्ञान, संरक्षण, उद्योग आणि अर्थव्यवस्था या सर्व क्षेत्रांत जगाचे नेतृत्व करावे. पण या विकासाच्या केंद्रस्थानी मूल्याधिष्ठित माणूस असला पाहिजे. अन्यथा भौतिक प्रगतीची उत्तुंग शिखरे गाठूनही समाजाचा नैतिक पाया कमकुवत राहू शकतो. आज प्रत्येक नागरिकाने याचे आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे. पुढच्या पिढीला केवळ मोठे होण्याची प्रेरणा देऊन चालणार नाही, तर ते मोठेपण सन्मानाने टिकवून ठेवण्याची पात्रताही घडवावी लागेल.
बुद्धिमत्ता माणसाला यशाच्या शिखरावर पोहोचवू शकते; पण त्या शिखरावर सन्मानाने उभे राहण्यासाठी चारित्र्यच लागते. व्यक्तिनिर्माणातून चारित्र्यनिर्माण, चारित्र्यनिर्माणातून समाजनिर्माण आणि समाजनिर्माणातून राष्ट्रनिर्माण — हाच खऱ्या अर्थाने शाश्वत विकासाचा मार्ग आहे.
लेखक :- आदित्य कुलकर्णी..