राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवतजी यांच्यासोबत सखोल संवाद..
६ सप्टेंबर २०२६ (रविवार)
ठळक मुद्दे पुढीलप्रमाणे..
हिंदूंची स्वाभाविक वृत्ती :-
● जर एका तत्त्वाचा उल्लेख करायचा झाला, तर मी ‘आपलेपणा’ या भावनेचा उल्लेख करेन—प्रत्येकाविषयी असलेले शुद्ध, सात्त्विक प्रेम. हीच हिंदू व्यक्तीची पारंपरिक स्वाभाविक वृत्ती आहे.
● हिंदू हा केवळ एक व्यक्ती नसतो. तो कुटुंब, समुदाय, समाज आणि संपूर्ण मानवतेशी जोडलेला असतो. हिंदू केवळ उपासना करत नाही, तर निसर्गावरही प्रेम करतो.
● हिंदू जगाचा एक संतुलित दृष्टिकोन देऊ शकतात.
● सर्व घटकांची एकाच वेळी प्रगती साधण्याचे समाधान हिंदू विचारांत आहे.
● इतिहासात हिंदूंनी जगासमोरील प्रश्नांवर उपाय दिले आहेत. आता आधुनिक समाजाच्या आधुनिक स्वरूपातील प्रश्नांना आधुनिक पद्धतीने उत्तर देण्याची वेळ आहे.
● विविधतेचा आदर करणे हाच हिंदू धर्म आणि हिंदू संस्कृतीचा मूलाधार आहे. हिंदू समाजाचा इतिहासही याच विचाराचा साक्षीदार आहे.
● हिंदू ही संकल्पना केवळ एखाद्या धर्माच्या किंवा विशिष्ट जीवनपद्धतीच्या आधारे समजून घेता येत नाही. सर्व प्रकारच्या विविधतेचा स्वीकार आणि सन्मान केला पाहिजे, कारण विविध मार्ग अखेरीस एकाच परमेश्वराकडे घेऊन जातात, अशी दृष्टी म्हणजे हिंदू दृष्टी.
● ‘आम्हीही योग्य आहोत आणि तुम्हीही योग्य आहात’— हाच हिंदू दृष्टिकोन आहे.
● हिंदू ही केवळ एक व्यक्ती नाही, तर हिंदू म्हणजे कुटुंब, समुदाय आणि स्वभाव.
● हिंदू विचार एका मूलभूत तत्त्वावर आधारित आहे—विविधता ही स्वाभाविक आहे. म्हणून तिचा स्वीकार आणि सन्मान केला पाहिजे. अस्तित्वाच्या एकत्वाची ही विविध रूपे आहेत, हे लक्षात ठेवूनच या विविधतेशी व्यवहार केला पाहिजे. एकत्वाच्या या विविध अभिव्यक्ती म्हणजेच अस्तित्वाची विविध अलंकाररूपे आहेत.
● एकत्वाचा विचार केला, तर आपण सर्व प्रकारच्या विविधतेचा आदर करू शकतो. हाच हिंदू समाजाचा आणि भारताचा इतिहास आहे.
● जेव्हा आपण ‘हिंदू’ म्हणतो, तेव्हा त्याचा अर्थ केवळ एक धर्म असा होत नाही आणि तो केवळ उपासनेपुरताही मर्यादित नाही. भारतवर्षातून नास्तिकतेपासून आस्तिकतेपर्यंत सर्व प्रकारचे विचारप्रवाह उदयास आले आहेत.
● सातव्या पिढीपर्यंत हिंदू समाजाच्या संघटनाचे कार्य पूर्ण झाले पाहिजे.
● समाजात आवश्यक ते परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी व्यक्तीची वृत्ती आणि कुटुंबातील वातावरण यांतही परिवर्तन घडवून आणले पाहिजे.
● हिंदुत्वाचा मूलभूत विचार असा आहे—प्रत्येकजण एकच आहे; म्हणून प्रत्येकजण आपला आहे.
● विविधता ही स्वाभाविक आहे. म्हणून तिचा स्वीकार आणि सन्मान केला पाहिजे. अस्तित्वाच्या एकत्वाची ही विविध रूपे आहेत, हे लक्षात ठेवूनच विविधतेशी व्यवहार केला पाहिजे. हाच हिंदू विचार आहे.
● ‘हिंदू’ हा शब्द अत्यंत व्यापक आहे. तो केवळ एखाद्या विशिष्ट धार्मिक आचारपद्धतीच्या किंवा जीवनशैलीच्या आधारे समजून घेता येत नाही. हिंदू हा एक स्वाभाविक समाज आहे. सर्व प्रकारच्या विविधतेचा स्वीकार आणि सन्मान करणे, तसेच सर्व मार्ग एकाच ध्येयाकडे जातात, असा विश्वास बाळगणे ही या समाजाची स्वाभाविक वृत्ती आहे.
श्लोक
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव॥
भावार्थ :
ज्याप्रमाणे विविध स्रोतांतून निघालेले पाणी वेगवेगळ्या मार्गांनी प्रवास करत अखेरीस एकाच समुद्राला जाऊन मिळते, त्याचप्रमाणे माणसे वेगवेगळ्या मार्गांचा अवलंब करत असली, तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच असते.
राष्ट्र-राज्य :-
● राष्ट्र हा शब्द ‘Rashtra’चा अनुवाद नाही.
● आपण एखाद्या समस्येवर उपाय शोधण्याच्या दृष्टीने विचार केला, तर संघर्षाचे व्यवस्थापन करणे सहज शक्य होते. मात्र, जर आपण वैरभावनेतून विचार केला, तर आपली भूमिका ‘मी कोणालाही काहीही देणार नाही’ अशी होते. म्हणूनच स्वतः जगा आणि इतरांनाही जगू द्या.
● समान भाषा किंवा संस्कृतीमुळे लोक एकत्र येतात आणि त्यांना एकत्र ठेवण्यासाठी नियम निर्माण व लागू केले जातात, ते म्हणजे राष्ट्र.
भावी पिढी
● मला भावी पिढ्यांवर अधिक विश्वास आहे, कारण हे जग अधिक चांगले घडवण्याची तीव्र इच्छा त्यांच्यात आहे. त्यांना मार्ग नव्हे, तर ध्येय द्या. सार्वत्रिक नैतिकता आणि समृद्धीचे ध्येय ते अधिक वेगाने साध्य करतील.
● तरुणांना परिणामांची फारशी चिंता नसते. त्यामुळे त्यांच्यावर कोणतेही बंधन न घालता त्यांच्यासमोर वैश्विक बंधुभावाचे ध्येय ठेवले, तर ते ते पुढे घेऊन जातील.
● नव्या पिढीला आपल्या पारंपरिक मूल्यांची जपणूक करत काळानुरूप बदल स्वीकारावे लागतील.
● ज्येष्ठ पिढीकडे अनुभव असतो; मात्र तरुण पिढीला एखादी गोष्ट योग्य वाटली, तर ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी ते लगेच पुढे येतात. तरुण असल्यामुळे त्यांना त्याच्या परिणामांची फारशी चिंता नसते.
● म्हणूनच तरुण पिढीवर काही लादण्याऐवजी तिला आपले ध्येय आणि अनुभव द्यावेत. त्यासोबत मूल्यांची पायाभरणी करून ध्येय निश्चित करावे. असे केल्यास तरुण पिढी ते अधिक परिणामकारक आणि समाजहितकारी पद्धतीने पुढे नेईल.
जगाला संदेश :-
● प्रत्येकजण एक आहे. प्रत्येकजण आपलाच आहे. हा संदेश आपण संपूर्ण जगाला दिला पाहिजे.
● निसर्गाची उपासना करण्याच्या परंपरा शेकडो वर्षांपासून अस्तित्वात आहेत. सर्व प्राचीन परंपरांकडून आपण शिकले पाहिजे.
● मोक्षप्राप्तीच्या ध्येयासोबत अर्थ आणि काम यांचाही समन्वय साधला जातो. निसर्गासोबतच समाज आणि मानवतेचीही प्रगती होत राहते.
● शरीर, मन आणि बुद्धी—हे सर्व आत्म्याच्या उन्नतीसाठी आहेत. हे संपूर्ण जग परस्परांशी जोडलेले आहे. सर्व एकच आहेत. आधुनिक परिस्थितीत हे तत्त्व समजून घेऊन त्याचा मार्ग जगाला दाखवण्यासाठी आपण जागृत झाले पाहिजे.
● लोकांनी हा मार्ग स्वीकारला, तर युद्धाला कधीच स्थान राहणार नाही. त्यातून शांतता, आनंद आणि समृद्धी निर्माण होईल. मानवतेमध्ये बंधुभाव आणि निसर्गाशी मानवतेचे नाते निर्माण होईल.
राष्ट्र :-
● ‘हिंदू राष्ट्रा’चा उद्देश जगाला हा संदेश देणे आहे की विविधता ही निसर्गाची देणगी आहे आणि एकता हेच सत्य आहे.
● ‘राष्ट्र’ याचा अर्थ असा की, आपण असे जीवन जगले पाहिजे की जगातील सर्व राष्ट्रांतील लोकांनी आपल्याकडे पाहावे आणि आपल्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन आपल्या-आपल्या राष्ट्राच्या ध्येयपूर्तीसाठी जीवन जगण्याचा मार्ग शोधावा.
● येथे कोणताही संघर्ष नाही. अशी परिस्थिती उद्भवलीच, तर ब्रिटिश हिंदू ब्रिटनच्या बाजूनेच उभे राहतील, हे स्वाभाविक आहे. अपवाद असू शकतात; परंतु हिंदुत्वाची भूमिका याबाबत स्पष्ट आहे. जिथे तुमची निष्ठा आहे, ती तुमची कर्मभूमी आहे. तुमची जन्मभूमी—म्हणजे तुमचा उगम किंवा जन्म ज्या भूमीत झाला ती भूमी—आणि तुमची पुण्यभूमी ही तुम्हाला मूल्ये देणारी भूमी आहे. ही मूल्ये तुम्ही तुमच्या कर्मभूमीत आचरणात आणली पाहिजेत आणि ज्या भूमीत तुम्ही राहता, तिची सेवा केली पाहिजे.
● आपल्या कर्मभूमीशी निष्ठावान राहा. हिंदुत्व कधीही आपल्या कर्मभूमीशी द्रोह करण्यास सांगत नाही.
● ब्रिटिश हिंदू जर या भावनेने जगत असतील, तर ब्रिटिश हिंदू आणि भारतातील हिंदू यांच्यात कोणताही संघर्ष राहणार नाही. अशी परिस्थिती निर्माण झाली, तर ब्रिटिश हिंदू स्वाभाविकपणे ब्रिटनच्या बाजूने उभे राहतील.
● जगाने ‘Global’ आणि ‘One World’ यांसारख्या संकल्पना आणि शब्दप्रयोग स्वीकारण्यास सुरुवात केली आहे. आपण आपल्या कर्मभूमीशी प्रामाणिक राहून त्याच वेळी सर्व मानवतेच्या कल्याणासाठी कार्य करू शकतो.
● आजचा संदेश आहे—“विचार वैश्विक ठेवा, कृती स्थानिक पातळीवर करा.”
स्वयंसेवक :-
● तुम्ही स्वयंसेवक झालात, तर समाजातील विविध कार्यक्षेत्रांत कार्य करणाऱ्या अशा अनेक व्यक्तींशी तुमचे नाते निर्माण होईल, ज्यांना तुम्ही आज कदाचित ओळखतही नसाल.
● स्वयंसेवक मानवी जीवनाच्या जवळपास प्रत्येक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यामुळे त्यांच्या कार्याची व्याप्ती पूर्णपणे शब्दांत मांडणे कठीण आहे. राजकीय कारणांमुळे आमच्या कार्याला विरोध करणारे लोकही स्वयंसेवकांच्या कार्याचे आणि योगदानाचे महत्त्व मान्य करतात. वेळोवेळी ते आमच्या सहकार्याची अपेक्षा करतात आणि आमच्याशी संवाद साधतात. समाजातील विविध स्तरांवर स्वयंसेवकांच्या कार्याला मिळणारी ही व्यापक मान्यता दर्शवते.
● राजकीय कारणांसाठी आमच्या कार्याला विरोध करणारे लोकही स्वयंसेवकांचे सामर्थ्य आणि गुण ओळखतात. त्यामुळे महत्त्वाच्या प्रसंगी ते संघाच्या कार्याची दखल घेतात आणि स्वयंसेवकांच्या सहकार्याची अपेक्षा करतात.
● तुम्हीही समाजहिताचे चांगले कार्य करत असाल, तर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ सहकार्य करण्यास सदैव तयार आहे.
● तुम्ही समाजाच्या कल्याणासाठी चांगले कार्य करत असाल, तर आम्ही तुम्हाला संघाच्या व्यापक कार्यपरिवाराचा एक भाग मानू.
● तुम्ही समाजाच्या हितासाठी प्रामाणिकपणे आणि निःस्वार्थपणे कार्य करत असाल, तर आम्ही तुम्हाला स्वयंसेवक मानतो—तुमचा आमच्याशी संवाद किंवा संबंध नसला, तुम्ही आमच्यासोबत कार्य करत नसला किंवा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची भूमिका काय आहे, याची तुम्हाला माहिती नसली तरीही.
● सज्जनशक्तीने परस्परांशी जोडले गेले पाहिजे आणि प्रत्येकाने राष्ट्राच्या उन्नतीसाठी कार्य केले पाहिजे. सज्जनशक्तीला एकत्र आणणे आणि मानवतेच्या प्रगतीसाठी तिची शक्ती एकत्रित करणे, हे संघाच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.
सेवा
● सेवा केल्याने आपण मोठे ठरत नाही. सेवा म्हणजे कोणावर केलेला उपकार नाही आणि मानवतेला काहीतरी परतफेड म्हणून दिलेली गोष्टही नाही.
● सेवा ही ईश्वराच्या अधिक जवळ जाण्याची संधी आहे. सेवा करण्याची संधी आपल्याला मिळते; आपण त्यांच्यावर काही उपकार करत नाही. त्यामुळे याच भावनेतून सेवा केली पाहिजे.
● एका मराठी कवितेत म्हटले आहे—“देणाऱ्याने देत जावे, घेणाऱ्याने घेत जावे; घेता घेता एक दिवस, देणाऱ्याचे हात घ्यावे.”
● काळानुसार समाजव्यवस्थेची प्रारूपे बदलत जातील. जुन्या व्यवस्थांपैकी काही व्यवस्थांमध्ये वर्तमान परिस्थितीनुसार आवश्यक ते बदल करता येऊ शकतात.
● सेवा करताना आपण कोणावरही उपकार करत नाही. उलट, सेवा करण्याची संधी आपल्याला मिळाली, हे आपले भाग्य आणि सौभाग्य आहे, अशी भावना असली पाहिजे.
● देणाऱ्याने देत राहावे, घेणाऱ्याने घेत राहावे आणि ज्याला मिळाले त्यानेही पुढे देणारा व्हावे.
पंच परिवर्तन :-
● लोकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी आम्ही दोन गोष्टी करत आहोत. त्यापैकी एक म्हणजे पंच परिवर्तन. परस्परांचा आदर आणि एकमेकांना सहकार्य यांसारख्या मूल्यांच्या आधारे समाजाच्या वर्तनात परिवर्तन घडवून आणले पाहिजे, जेणेकरून समाज परस्परावलंबी पद्धतीने सुरळीतपणे कार्य करू शकेल.
