दक्षिण गंगा मानल्या जाणाऱ्या पावन गोदावरी नदीला ‘गौतमी’ हे नाव प्राप्त होण्यामागे भारतीय अध्यात्म, पौराणिक इतिहास आणि जलसंस्कृतीचा पवित्र संदर्भ दडलेला आहे. ‘ब्रह्मपुराण’ व ‘श्रीमद्भागवत’ यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांनुसार, महर्षी गौतम ऋषींच्या कठोर तपश्चर्येने आणि प्रभू महादेवांच्या कृपेने ही पतितपावनी गंगा त्र्यंबकेश्वराच्या ब्रह्मगिरी पर्वतावरून भूतलावर अवतरीत झाली. समस्त जीवमात्रांच्या कल्याणासाठी महर्षी गौतमांनी तप करून गंगेला पृथ्वीवर आणले, म्हणून या पावन नदीला ‘गौतमी’ हे नाव लाभले.
सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या दृष्टीने या परंपरेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कुंभपर्वाचा मूळ गाभाच मुक्ती, शुद्धी आणि निसर्गाप्रती (विशेषतः जलस्रोतांप्रती) कृतज्ञता हा आहे. समुद्रमंथनातून प्राप्त झालेल्या अमृताचे तुषार गोदावरीच्या (गौतमीच्या) पात्रात सांडले, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. त्यामुळेच कुंभपर्वाच्या काळात गौतमी गोदावरीच्या रामकुंड व कुशावर्त तीर्थात केलेले स्नान हे केवल शरीराची शुद्धी नसून आत्मिक आणि आध्यात्मिक मुक्तीचे साधन मानले जाते.
