राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या वार्षिक अखिल भारतीय कार्यकारी मंडळाच्या बैठकीची सांगता झाली. शताब्दी वर्षातील कार्यक्रमांचा आढावा, पंच परिवर्तनाची अंमलबजावणी, तसेच शाखा विस्तार आणि सामाजिक जागृतीबाबत सखोल विचारमंथन व नियोजन करण्यात आले.
इंदूर, ४ नोव्हेंबर २०२६.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची वार्षिक अखिल भारतीय कार्यकारी मंडळाची बैठक इंदूर येथे संपन्न झाली. बैठकीच्या अंतिम दिवशी सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबाळे जी यांनी पत्रकारांना संबोधित केले आणि त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली. पत्रकार परिषदेच्या सुरुवातीला सरकार्यवाह जी यांनी डेली कॉलेजच्या व्यवस्थापनाचे उत्तम व्यवस्थेबद्दल आणि प्रसारमाध्यमांच्या सहकाऱ्यांचे कार्यकारी मंडळाच्या बैठकीला व संघाच्या विषयांना समाजात सकारात्मकतेने प्रसिद्धी दिल्याबद्दल आभार मानले आणि दिवाळीच्या शुभेच्छा दिल्या.
सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबाळे यांनी माहिती दिली की, देशभरातून अपेक्षित असलेल्या ४०६ कार्यकर्त्यांपैकी ३९८ कार्यकर्ते या बैठकीला उपस्थित होते. दरवर्षीप्रमाणे दसरा आणि दिवाळीच्या दरम्यान होणाऱ्या या बैठकीत शताब्दी वर्षात आयोजित करण्यात आलेल्या कार्यक्रमांचा अहवाल सादर करण्यात आला. शताब्दी वर्षातील कार्यक्रम समाजाच्या व्यापक सहकार्याने यशस्वीरित्या पूर्ण झाले. समाजातील ‘सज्जन शक्ती’शी संघाची ओळख करून देण्याची ही एक उत्तम संधी होती.
सेवा कार्यात स्वयंसेवकांचा सहभाग
- भारतात वेगवेगळ्या ठिकाणी आलेल्या नैसर्गिक संकटांच्या वेळी, स्थानिक स्वयंसेवकांनी सामाजिक संस्था आणि समाजाला सोबत घेऊन विविध ठिकाणी सेवा देण्याचे प्रयत्न केले.
- चित्रकूटमध्ये मंदाकिनी नदीला आलेल्या प्रचंड पुरामुळे अनेक लोकांचे जीवन आणि उपजीविका प्रभावित झाली होती, तिथे ३५० कार्यकर्त्यांनी घरोघरी जाऊन बाधित शहरी आणि ग्रामीण कुटुंबांना रिलिफ किट्स वाटली. ६००० हून अधिक लोकांसाठी भोजनाची कायमस्वरूपी व्यवस्था चालवण्यात आली. ५६०० लोकांना वैद्यकीय उपचार पुरवण्यात आले. यासोबतच, जनावरांच्या लसीकरणासाठीही प्रयत्न करण्यात आले.
- लखनौ भागात अतिवृष्टीमुळे शहरात निर्माण झालेल्या पूरस्थितीत ३०० हून अधिक कार्यकर्त्यांनी बाधित कुटुंबांना अन्न, पाणी, औषधे आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचे वाटप केले.
- आसाममधील शिवसागर आणि जोरहाट जिल्ह्यांतील पूरग्रस्त भागात १६०० हून अधिक स्वयंसेवकांनी ४२,२०० कुटुंबांना अन्न, पाणी, औषधे आणि इतर मदत पुरवली. हे सेवाकार्य ५ कोटी रुपयांहून अधिक निधी जमा करून करण्यात आले.
- ओडिशा आणि आंध्र प्रदेश भागात ‘अर्णव’ चक्रीवादळामुळे समुद्रकिनाऱ्यालगतच्या संपूर्ण भागात, म्हणजेच कंधमाळ, गंजम, श्रीकाकुलम, विजयवाडा जिल्ह्यांत स्वयंसेवक समाजाला सोबत घेऊन पीडितांना विविध प्रकारची मदत देण्यासाठी सक्रिय आहेत.
कार्य विस्तार: १ लाखाहून अधिक ठिकाणी संघाचे प्रत्यक्ष कार्य
शताब्दी वर्षात स्वयंसेवकांनी केलेल्या शाखा विस्ताराचा आढावा घेण्यासोबतच शाखा अधिक प्रभावी आणि नियमित कशा करता येतील, त्या कशा मजबूत करता येतील आणि जास्तीत जास्त ठिकाणी नवीन शाखा कशा सुरू करता येतील यावर विचारमंथन करण्यात आले.
देशात सध्या एकूण ६३,२०८ स्थानांवर ९९,४२३ दैनिक शाखा चालवल्या जात आहेत. या वर्षी दैनिक शाखांमध्ये १२,०२५ ने तर शाखेच्या स्थानांमध्ये ८,१५६ ने वाढ झाली आहे. एकूण २६,८२६ स्थानांवर ३४,९८२ साप्ताहिक मिलन आणि १३,३६३ स्थानांवर १४,०९६ मासिक मंडळी होत आहेत. साप्ताहिक मिलनच्या संख्येत २,७१२ ने आणि मासिक मंडळींच्या संख्येत ४६३ ने वाढ झाली आहे. गेल्या वर्षीच्या ९३,१५६ एकूण स्थानांच्या तुलनेत, या वर्षी एकूण १,०३,३९७ स्थानांवर संघाचे प्रत्यक्ष कार्य सुरू आहे.
संघाच्या भौगोलिक रचनेत आता ४६ प्रांतांऐवजी ८८ संभाग असणार आहेत.
शताब्दी वर्ष कार्यक्रमांचा ताळेबंद: १० कोटींहून अधिक घरांमध्ये संपर्क
शताब्दी वर्षांतर्गत विजयादशमी २०२५ ते विजयादशमी २०२६ या काळात आयोजित करण्यात आलेल्या कार्यक्रमांचा आढावा घेण्यात आला. त्यांची भविष्यातील अंमलबजावणी, पाठपुरावा आणि त्यांच्या माध्यमातून समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचण्याबाबत चर्चा झाली. विशेषतः, पंच परिवर्तनाच्या उपक्रमांना प्रभावीपणे आचरणात आणण्याच्या कृती आराखड्यावर आणि त्याच्या सततच्या पाठपुराव्यावर चर्चा करण्यात आली.
शताब्दी वर्षात संघ, हिंदुत्व आणि पंच परिवर्तनाचे विचार समाजात पोहोचवण्यासाठी आणि त्याचा विस्तार करण्यासाठी विविध कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले होते.
● हिंदू संमेलन – लोकांना एकत्र आणणे, सामाजिक समरसता, परस्पर सहकार्य आणि सकारात्मक जीवनशैली या उद्देशाने हिंदू संमेलने आयोजित करण्यात आली होती. यामध्ये समाजातील सर्व स्तरांतील ४,९३,७६,६९४ लोकांनी भाग घेतला, ज्यामध्ये सव्वादोन कोटींहून अधिक महिलांचा सहभाग उल्लेखनीय आहे. एकूण ३७,०८० ग्रामीण मंडळांमध्ये आणि २८,५८४ शहरी वस्त्यांमध्ये ६५,६६४ हिंदू संमेलने आयोजित करण्यात आली होती, ज्यामध्ये ३,०८,४४९ गावांतील लोकांनी सहभाग घेतला. अरुणाचल प्रदेश, लडाख आणि अंदमान सारख्या ठिकाणीही हिंदू संमेलने आयोजित करण्यात आली होती.
● गृह संपर्क – संघाचा १०० वर्षांचा प्रवास आणि संघाचे विचार घेऊन कार्यकर्त्यांनी गृह संपर्क (घरोघरी संपर्क) मोहीम राबवली. एकूण ४,६३,३४० ग्रामीण आणि ४१,८२५ शहरी वस्त्यांमध्ये संघाच्या कार्यकर्त्यांच्या पथकांनी १०,२२,०५,६६५ घरांपर्यंत पोहोचून संपर्क साधला. गृह संपर्कादरम्यान कार्यकर्त्यांनी प्रत्येक घरात १५ ते २० मिनिटे बसून संवाद साधला.
● युवा कार्यक्रम – शताब्दी वर्षात महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी २१,२३७ ठिकाणी आयोजित केलेल्या ५७,२४३ कार्यक्रमांमध्ये एकूण ३१,२६,४०४ विद्यार्थ्यांनी भाग घेतला. त्याचप्रमाणे ६,९०,८३५ नोकरदार तरुणांनी १४,२८५ कार्यक्रमांमध्ये भाग घेतला. अशा प्रकारे एकूण ३८,१७,२३९ तरुण या कार्यक्रमांमध्ये थेट उपस्थित होते.
● प्रमुख जन गोष्ठी (विविध क्षेत्रातील महत्त्वाच्या व्यक्तींचे परिसंवाद) – जिल्हा केंद्रांवर आणि इतर प्रमुख ठिकाणी आयोजित करण्यात आलेल्या ३,२०७ प्रमुख जन गोष्ठींमध्ये समाजातील ४,२९,२६२ प्रमुख सदस्यांनी भाग घेतला.
● सामाजिक सद्भाव बैठक – समाजातील विविध घटकांमध्ये समरसता, सहकार्य, भेदभावमुक्त समाज निर्माण करणे आणि सामाजिक आव्हानांचा एकत्रित सामना करणे या उद्देशाने समाजाचे नेतृत्व करणाऱ्या बंधू-भगिनींच्या सामाजिक सद्भाव बैठका आयोजित करण्यात आल्या होत्या. देशभरातील ५,०२८ ग्रामीण खंड आणि ३,३१८ शहरांमध्ये एकूण ८,३४६ सामाजिक सद्भाव बैठका झाल्या, ज्यामध्ये ३६,९१६ महिलांसह ३,७९,५८१ समाज प्रमुखांनी भाग घेतला.
तरुणांमधील अमली पदार्थांचा प्रसार रोखण्यासाठी विशेष प्रयत्न
तरुणांमध्ये ड्रग्जचा वाढता प्रसार ही संपूर्ण समाज आणि सरकारसाठी चिंतेची बाब आहे. संघ सामाजिक संस्थांच्या सहकार्याने तरुणांना अमली पदार्थांपासून वाचवण्याचे आवाहन करत आहे. आंतरराष्ट्रीय ड्रग्ज तस्करीच्या कारस्थानापासून देशाला वाचवण्याचे काम प्रशासन आणि सरकार करत आहे. गृह मंत्रालय या विषयात विशेष काम करत आहे. बैठकीत ड्रग्जच्या विरोधात जनजागृती आणि पुनर्वसनासाठी सामाजिक संस्थांसोबत काम करण्याची योजना आखण्यात आली.
तीन प्रमुख व्यक्तिमत्त्वांवर सरकार्यवाह जी यांचे वक्तव्य
बैठकीत सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबाळे जी यांच्याकडून तीन महत्त्वाच्या ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांबद्दल वक्तव्ये जारी करण्यात आली:
१. राष्ट्रीय चेतनेचे अग्रदूत श्री राजनारायण बसू यांच्या २०० व्या जयंतीनिमित्त जारी केलेल्या वक्तव्यात त्यांच्या जीवन आणि योगदानाचे स्मरण करण्यात आले. स्वदेशी, स्व-भाषा आणि स्व-धर्माच्या रक्षणासह गरिबांचा उद्धार, अंमली पदार्थ व्यसनमुक्ती, महिलांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार आणि विधवा पुनर्विवाह यातील त्यांच्या विशेष प्रयत्नांची आठवण काढण्यात आली.
२. शुद्धी चळवळीचे प्रणेते स्वामी श्रद्धानंद जी यांच्या बलिदानाच्या १०० व्या वर्षानिमित्त त्यांच्या जीवन, कार्य आणि योगदानाचे स्मरण करून सरकार्यवाह जी यांनी त्यांना आदरांजली वाहिलेली आहे.
३. ओडिशातील कंधमाळ या आदिवासी भागात आत्मसन्मान, स्वावलंबन आणि स्वधर्माची जागृती करण्यासाठी आपले जीवन समर्पित करणारे स्वामी लक्ष्मणानंद सरस्वती जी यांच्या जन्माच्या १०० व्या वर्षानिमित्त सरकार्यवाह जी यांच्या वक्तव्यात त्यांच्या पावन स्मृतींना उजाळा देण्यात आला. स्वामी लक्ष्मणानंदजींचे जीवन संस्कृत शिक्षण, महिला भजन केंद्र, गोवंश संरक्षण, कृषी आणि जलसंधारणाच्या माध्यमातून आदिवासी भागाला स्वावलंबी बनवण्यासाठी समर्पित होते. त्यांनी धरणी पेनु पूजा, जगन्नाथ जींचे निर्माल्य, गंगाजल आणि तुळशीची माती व पानांच्या माध्यमातून घरवापसीचा एक सोपा मार्ग प्रसारित केला होता.
परमपूजनीय सरसंघचालक जींचा परदेश दौरा
पूजनीय सरसंघचालकांच्या तीन देशांच्या ऑगस्ट-सप्टेंबर दौऱ्यात, वैश्विक एकता आणि मानवी एकतेसाठी भारताचा संदेश देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या दौऱ्यात सरसंघचालकजींनी विविध क्षेत्रातील स्थानिक प्रमुख व्यक्तींची वैयक्तिक आणि सामूहिक भेट घेतली, ज्यामध्ये प्रमुख विद्यापीठांच्या विद्वानांशी संवादाचा समावेश होता. ते स्वामीनारायण मंदिर, खालसा गुरुद्वारा आणि जैन मंदिरातही गेले. परदेशातील लोकांना संघाची कार्यकर्ता घडवण्याची पद्धत, हिंदुत्व आणि भारताची राष्ट्रीयत्वाची संकल्पना समजून घेण्याची उत्सुकता होती. सरसंघचालकजींनी या संबंधित विषयांवर संवाद साधला.
पत्रकारांच्या प्रश्नांना उत्तरे देताना सरकार्यवाह जी म्हणाले की, तंत्रज्ञान थांबवणे शक्य नाही. सोशल मीडियावरील अनावश्यक कंटेंटच्या प्रसाराबाबत, जर सरकार सामाजिक आणि धार्मिक नेतृत्वाशी व्यापक सल्लामसलत करून कायदा करू शकत असेल, तर त्यांनी आवश्यक निर्णय घेतले पाहिजेत. संघ कुटुंबातील संस्कार आणि शिस्तीचा आग्रह धरतो. मोबाईल बाजूला ठेवून, कुटुंबात एकत्र येऊन सकारात्मक विषयांवर चर्चा झाली पाहिजे. समाजाला जीवनमूल्ये आणि संस्कार शिकवण्याची जबाबदारी कुटुंबालाच घ्यावी लागेल. आपल्याला पंच परिवर्तनाचे पाच उपक्रम समाजात घेऊन जावे लागतील.
लोकशाही आणि ‘जेन झी’ संबंधित एका प्रश्नाच्या उत्तरात ते म्हणाले की, देशात सत्ता परिवर्तनासाठी निवडणूक व्यवस्था आहे. अराजकता आणि अशांततेच्या माध्यमातून होणारे हे काम देशाच्या हिताचे नाही. भारतात आणि परदेशात अशी कारस्थाने सुरू आहेत, त्याबाबत आपण सतर्क राहिले पाहिजे. तरुणांच्या आकांक्षांवर संवाद झाला पाहिजे. नवीन पिढीसोबत सकारात्मक चर्चा झाली पाहिजे. तरुणांमध्ये संतापाची भावना येते, ती योग्य मार्गाने वळवली पाहिजे. त्यांना अराजकतेच्या कारस्थानापासून वाचवले पाहिजे आणि त्यांच्या आकांक्षा समजून घेतल्या पाहिजेत. तरुण हे ऊर्जा, सामाजिक संवेदनशीलता आणि सेवाभावाने समृद्ध आहेत, त्यांना सकारात्मक कार्याशी जोडण्याचे प्रयत्न केले पाहिजेत. भारतात अराजक शक्तींचे वर्चस्व नसावे; समाजात असलेल्या ‘सज्जन शक्ती’ची (सद्विचारी लोकांची) निष्क्रियता अराजकतेला बळ देते, म्हणून या सज्जन शक्तीला सक्रिय व्हावे लागेल.
संघाच्या नोंदणीशी संबंधित एका प्रश्नाचे उत्तर देताना सरकार्यवाह जी म्हणाले की, समाज आणि संघ वेगळे नाहीत, आमचे काम संपूर्ण समाजालाच संघटित करणे आहे, म्हणूनच संघ घटनात्मक व्यवस्थेच्या अंतर्गत काम करत आहे.
पंच परिवर्तन आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या सर्व कामांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढत आहे, महिलांना बाजूला सारून समाजाची कल्पनाही करता येत नाही. समाजाच्या संमतीने चालणारे संघाचे कार्य अरुणाचल, मिझोराम, त्रिपुरा सारख्या दुर्गम भागात आणि केरळ व पश्चिम बंगाल सारख्या आव्हानात्मक भागातही वाढत आहे.