भारतीय सण-उत्सव : अर्थव्यवस्थेचे ऊर्जाकेंद्र

संस्कृतीचा प्रवास समृद्धीकडे…

भारतीय संस्कृती ही सण-उत्सवांची संस्कृती मानली जाते. मानवी जीवनातील नीरसता दूर करून त्यात आनंदाचे रंग भरणे आणि सुख-समृद्धीचे वातावरण निर्माण करणे हा उत्सवांचा ढोबळ उद्देश असला, तरी भारतात काही उत्सव असे आहेत, ज्यांनी केवळ धार्मिक विधीपुरते मर्यादित न राहता अर्थव्यवस्थेला चालना देत राष्ट्रउभारणीत मोलाचे योगदान दिले आहे. यातील सर्वात अग्रगण्य उत्सव म्हणजे गणेशोत्सव. महाराष्ट्राच्या मातीत रुजलेला आणि आज जागतिक स्तरावर पोहोचलेला हा उत्सव केवळ एका देवतेची पूजा राहिलेला नाही, तर तो कोट्यवधी हृदयांना जोडणारे एक मंगलसूत्र बनला आहे.

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी या उत्सवाला जी व्यापक सामाजिक दृष्टी दिली, त्यामुळेच हा उत्सव विविध जाती, भाषा आणि प्रदेशांना एका सूत्रात गुंफून भारतीय एकात्मतेचे दर्शन घडवणारे एक अद्भुत माध्यम ठरला. त्याचबरोबर क्रमाने येणारे नवरात्रोत्सव आणि दिवाळी हे सणही देशातील खेड्यापाड्यांपासून नगर-वस्त्यांपर्यंत आर्थिक व्यवहारांना चालना देत आर्थिक चक्र गतिमान ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.

या सर्व उत्सवांमध्ये अग्रस्थानी असलेला सार्वजनिक गणेशोत्सव हा केवळ भक्तीचा आदर्श वस्तुपाठ राहिलेला नसून, भारतातील असंघटित क्षेत्राला आणि लघुउद्योगांना संजीवनी देणारे एक महाकाय आर्थिक चक्र बनत आहे. नि:संशयपणे, तो आज देशाच्या अर्थव्यवस्थेला बळकटी देत आहे. अवघ्या दहा दिवसांच्या या उत्सवात होणारी अब्जावधी रुपयांची उलाढाल थेट तळागाळातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांच्या हातात पैसा पोहोचवते.

गेल्या काही वर्षांत गणेशोत्सवाच्या आर्थिक स्वरूपात प्रचंड वाढ झाली आहे. देशातील आघाडीची व्यापारी संघटना Confederation of All India Traders (CAIT) आणि विविध आर्थिक विश्लेषकांच्या आकडेवारीनुसार, या उत्सवाचा आर्थिक आलेख खालीलप्रमाणे आहे :

• देशभरातील एकूण उलाढाल : कॅट (CAIT) च्या अहवालानुसार, २०२४ मध्ये देशभरात गणेशोत्सवामुळे ₹२५,००० कोटींपेक्षा अधिक व्यवसाय झाला होता. २०२५ मध्ये तो वाढून सुमारे ₹४५,००० ते ₹९६,००० कोटी दरम्यान पोहोचला. तर चालू वर्षी, म्हणजेच २०२६ मध्ये, हा आकडा ₹१ लाख कोटी ते ₹१.१५ लाख कोटींचा टप्पा पार करेल, असा प्राथमिक अंदाज आहे.
• मंडपांचे जाळे : संपूर्ण भारतात २० लाखांपेक्षा अधिक सार्वजनिक गणेश मंडपे उभारली जातात. एकट्या महाराष्ट्रात सात लाखांपेक्षा अधिक, तर कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये मिळून लाखो मंडपे उभारली जातात.
• मंडप उभारणीवरील खर्च : प्रत्येक मंडपाचा किमान खर्च (उभारणी, सजावट आणि विधी) ₹५०,००० धरला तरी केवळ मंडप उभारणीवर देशभरात ₹१०,००० कोटींपेक्षा अधिक खर्च होतो.

गणेशोत्सवातील विविध क्षेत्रांचे योगदान : एक धावता आढावा

भारतीय सण-उत्सव : देशाच्या अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी आणि लघुउद्योगांचा भक्कम कणा

भारताला ‘सण-उत्सवांचा देश’ म्हटले जाते. हे सण केवळ सांस्कृतिक किंवा धार्मिक भावनांपुरते मर्यादित नसून, ते भारतीय अर्थव्यवस्थेला दरवर्षी तिसऱ्या आणि चौथ्या तिमाहीत (Q3 आणि Q4) मोठी गती देणारे प्रमुख घटक आहेत. अर्थशास्त्राच्या भाषेत याला ‘फेस्टिव्ह इकॉनॉमी’ (Festive Economy) असे म्हटले जाते.

१. सण-उत्सवांतून होणारी एकूण आर्थिक उलाढाल : सूक्ष्म आणि व्यापक आढावा

भारतात रक्षाबंधन, गणेशोत्सव, नवरात्र, दसरा, दिवाळी, छठपूजा, संक्रांत, विषू, ओणम, दुर्गापूजा आदी प्रमुख सणांच्या काळात बाजारपेठेतील पैशांची उलाढाल मोठ्या प्रमाणात वाढते.

अब्जावधी रुपयांची उलाढाल : विविध व्यापारी संघटनांच्या (उदा. CAIT) अहवालानुसार, भारतातील सणासुदीच्या काळातील (सप्टेंबर ते नोव्हेंबर) एकूण व्यावसायिक उलाढाल ₹३.५ लाख कोटी ते ₹५ लाख कोटींच्या घरात जाते.

• जीडीपीला गती : सणांच्या काळातील वाढता उपभोग (Consumption) थेट देशाच्या औद्योगिक उत्पादनाला (Industrial Production) आणि सेवा क्षेत्राला (Service Sector) चालना देतो.

• ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ : सणांमुळे शहरांमधील पैसा खरेदीच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात पोहोचतो. कृषी, हस्तकला, पशुपालन आदी क्षेत्रांमध्ये होणाऱ्या व्यवहारांमुळे ग्रामीण भागातील क्रयशक्ती (Purchasing Power) वाढते.

२. लघुउद्योग (MSMEs) आणि असंघटित क्षेत्राचा मोठा वाटा

भारतीय सणांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या काळातील मोठ्या प्रमाणातील खरेदी स्थानिक लघुउद्योग, किरकोळ विक्रेते आणि कारागिरांकडून केली जाते. यात खालील घटकांचा समावेश होतो :

• हस्तकला आणि कुटीरोद्योग : दिवाळीतील मातीचे दिवे, कंदील, नवरात्रीतील गरब्याचे पोशाख, मूर्ती, रांगोळी आणि सजावटीचे साहित्य बनवणारे कोट्यवधी कारागीर लघुउद्योगाच्या क्षेत्राशी जोडलेले आहेत.

• स्थानिक कापड आणि हातमाग उद्योग : सणांना नवीन कपडे घेण्याची परंपरा आहे. यामुळे भारतातील पारंपरिक विणकर, शिंपी, रचनाकार आणि कापड व्यापाऱ्यांना, विशेषतः रेशीम आणि सुती साड्यांच्या उत्पादकांना, या काळात मोठ्या प्रमाणात व्यवसाय मिळतो.

• कृषी आणि अन्नप्रक्रिया उद्योग : सणांच्या काळात दूध, खवा, सुकामेवा, मसाले आणि फळांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. हा पैसा थेट शेतकरी आणि स्थानिक मिठाई विक्रेत्यांपर्यंत पोहोचतो.

३. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी ‘हंगामी रोजगार’

सण-उत्सव हे देशातील बेरोजगारीवर तात्पुरता, पण प्रभावी उपाय ठरणारे रोजगाराचे साधन आहेत. या काळात कोट्यवधी लोकांना असंघटित क्षेत्रात रोजगाराच्या संधी मिळतात.

• वाहतूक आणि पुरवठा साखळी (Logistics) : वस्तूंची ने-आण करणारे ट्रक चालक, टेम्पो चालक, वितरण कर्मचारी आणि हमाल यांना मोठ्या प्रमाणात काम मिळते.

• मजूर आणि सजावट व्यावसायिक : मंडप उभारणारे, मंच सजवणारे, विद्युत रोषणाई करणारे इलेक्ट्रिशियन आणि अन्य मजुरांना या दोन-तीन महिन्यांत सलग रोजगार मिळतो. त्यामुळे त्यांच्या कुटुंबाच्या आर्थिक स्थितीलाही आधार मिळतो.

• महिला सक्षमीकरण (गृहउद्योग) : घराघरांत महिला एकत्र येऊन दिवाळीचा फराळ, मेणबत्त्या, रांगोळीचे रंग आणि भेटवस्तू तयार करण्याचे गृहउद्योग सुरू करतात. यातून महिलांना स्वतःचे उत्पन्न आणि आर्थिक स्वायत्तता मिळते.

४. भारतीय अर्थव्यवस्थेला मिळणारी उभारी : प्रमुख फायदे

सण-उत्सवांच्या माध्यमातून भारतीय अर्थव्यवस्थेला खालील प्रकारे नवी ऊर्जा मिळते :

१. तरलतेत वाढ (Liquidity Boost) : बाजारात पैशांची उलाढाल (Money Circulation) वेगाने होते. ग्राहक पैसे खर्च करतात, ज्यामुळे बँकिंग व्यवहार वाढतात आणि आर्थिक व्यवहारांना गती मिळते.

२. विविध क्षेत्रांना चालना (Sectoral Growth) : केवळ छोटे उद्योगच नव्हे, तर वाहन उद्योग (Automobile), सोने-चांदी व दागिने (Jewellery), इलेक्ट्रॉनिक्स आणि गृहनिर्माण (Real Estate) या क्षेत्रांनाही सणासुदीतील खरेदीमुळे मोठी चालना मिळते.

३. ‘व्होकल फॉर लोकल’ला बळ : चीनमधून आयात होणाऱ्या स्वस्त दिव्यांवर आणि सजावटीच्या साहित्यावर भारतीयांनी बहिष्कार टाकल्यामुळे, कोट्यवधी रुपयांचा हा व्यवसाय भारतातील स्थानिक लघुउद्योगांकडे वळला आहे.

A- दिवाळी आणि नवरात्रीची विशिष्ट आर्थिक आकडेवारी : सणासुदीतील उलाढाल

Confederation of All India Traders (CAIT) च्या अधिकृत अहवालानुसार, भारताच्या सणासुदीच्या अर्थकारणाने मोठी भरारी घेतली आहे :

• ऐतिहासिक उलाढाल (२०२५-२६) : २०२५च्या नवरात्रीपासून दिवाळीपर्यंतच्या कालावधीत भारतात एकूण ₹६.०५ लाख कोटींचा विक्रमी व्यापार झाला. यामध्ये ₹५.४० लाख कोटी वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीतून, तर ₹६५,००० कोटी सेवा क्षेत्रातून आले.

• चालू वर्षाचा अंदाज (२०२६) : चालू आर्थिक वर्षात हा आकडा सुमारे १५ ते २० टक्के वाढीसह ₹७ लाख कोटींच्या पुढे जाण्याचा अंदाज आहे.

• ग्रामीण भागाचे योगदान : या एकूण उलाढालीत जवळपास २८ टक्के वाटा थेट ग्रामीण आणि निमशहरी (Tier-2, Tier-3 आणि गावांतील) बाजारपेठांमधून आला आहे.

• क्षेत्रनिहाय थेट मागणी (Sectoral Spikes) :
o एफएमसीजी (FMCG – किराणा व जीवनावश्यक वस्तू) : १२%
o सोने-चांदी आणि दागिने : १०%
o इलेक्ट्रॉनिक्स आणि मोबाईल : ८%
o वस्त्रोद्योग आणि सणासुदीचे कपडे : ७%

ओणम आणि विषू : पारंपरिक आणि जागतिक फुलांचे अर्थकारण..

विषू हा केरळमधील नववर्ष आणि सुगीचा सण (Harvest Festival) आहे. या सणाला ‘कणिक्कोन्ना’ (Kanikonna – बहावा / Golden Shower) या पिवळ्या फुलाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

• स्थानिक बाजारपेठ : विषूच्या आदल्या रात्री आणि सणाच्या दिवशी केरळच्या स्थानिक बाजारपेठांमध्ये, उदा. चलई बाजारात, कणिक्कोन्ना फुलांची मोठ्या प्रमाणावर विक्री होते.

• जागतिक निर्यात : विषू सणाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे केरळमधून युनायटेड किंगडम (UK), युनायटेड स्टेट्स (USA), कॅनडा, जर्मनी आणि न्यूझीलंड यांसारख्या देशांमध्ये राहणाऱ्या अनिवासी मल्याळी बांधवांसाठी कणिक्कोन्ना फुलांची विशेष निर्यात केली जाते. कोचीमधील अनेक निर्यात कंपन्यांना यामुळे परकीय चलन मिळते.

ओणम आणि विषू या सणांमधील फुलांचे हे अर्थकारण स्पष्ट करते की, केरळमध्ये केवळ १० ते १५ दिवसांच्या कालावधीत ₹२०० कोटींपेक्षा अधिक फुलांचा एकूण अंतर्गत आणि बाह्य व्यापार होतो. हा पैसा थेट तामिळनाडू, कर्नाटक आणि केरळमधील अल्पभूधारक शेतकरी, वाहतूकदार, स्थानिक किरकोळ विक्रेते आणि महिला बचत गटांपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही मजबूत उभारी मिळते.

B- डिजिटल पेमेंट (UPI) मुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत झालेली ‘मूक क्रांती’

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत ग्रामीण भागातील सणांचे अर्थकारण मोठ्या प्रमाणावर रोख पैशांवर अवलंबून होते. बँकांपर्यंत पोहोचणे अवघड असल्याने छोटे व्यावसायिक अनेकदा सावकारांच्या कर्जावर अवलंबून राहत. मात्र, UPI च्या प्रवेशामुळे ग्रामीण भागातील आर्थिक व्यवहारांमध्ये महत्त्वाचे बदल घडून आले आहेत.

१. व्यवसायांचे औपचारिकीकरण आणि नवीन नोंदणी (Business Registration)

ताज्या संशोधनांनुसार, ज्या गावांमध्ये UPI चा वापर झपाट्याने वाढला, तिथे व्यवसाय नोंदणीत २७ टक्के वाढ झाली आहे. क्यूआर (QR) कोडच्या सुविधेमुळे शेतातील भाजीपाला विकणारा शेतकरी, फुलांचे स्टॉल लावणाऱ्या महिला आणि मातीचे दिवे बनवणारे कुंभार थेट औपचारिक आर्थिक साखळीशी जोडले गेले आहेत.

२. ग्रामीण बचतीत वाढ (34% Rise in Savings)

पारंपरिक पद्धतीने सणांच्या काळात मिळालेली रोख रक्कम घरातच खर्च होऊन जायची किंवा तिच्या सुरक्षिततेची चिंता असायची. मात्र, UPI थेट बँक खात्याशी जोडलेले असल्याने ग्रामीण भागातील बँक बचत खात्यांमध्ये ३४ टक्के वाढ नोंदवली गेली आहे. यामुळे सणांच्या काळात मिळालेली कमाई सुरक्षितपणे बँकेत ठेवणे शक्य झाले आहे.

३. महिला उद्योजकतेला मोठी उभारी (42% Growth in Female Enterprises)

सणांच्या दिवसांत फराळ, हाताने बनवलेल्या वस्तू, रांगोळीचे रंग किंवा फुलांचे हार विकणाऱ्या ग्रामीण महिलांसाठी UPI उपयुक्त ठरले आहे. गावांमधील महिला-मालकीच्या लघुउद्योगांमध्ये ४२ टक्के वाढ झाली आहे. ग्राहकांकडून मिळणारी रक्कम थेट महिलांच्या बँक खात्यात जमा होत असल्याने त्यांच्या आर्थिक स्वायत्ततेला बळ मिळाले आहे.

४. सावकारीच्या पाशातून मुक्ती आणि डिजिटल कर्जव्यवस्था (Debt Reduction)

UPI मुळे डिजिटल बँक व्यवहारांची (Transaction History) नोंद तयार होते. यामुळे बँका आणि फिनटेक कंपन्यांना ग्रामीण व्यापाऱ्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा मागोवा घेऊन त्यांना कर्जपुरवठा करणे सुलभ होते. परिणामी, ग्रामीण भागातील पारंपरिक अनधिकृत कर्जाचे (सावकारी कर्ज) प्रमाण ५३ टक्क्यांनी घटले, तर डिजिटल कर्जपुरवठ्यात २९ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे.

५. सुट्ट्या पैशांच्या समस्येतून सुटका

सणांच्या खरेदीत ₹१०, ₹२० किंवा ₹५० च्या सुट्ट्या पैशांवरून होणारे वाद कमी झाले आहेत. अगदी ₹५ चे पूजासाहित्य किंवा ₹११ ची फुले खरेदी करतानाही ग्राहक आणि विक्रेते क्यूआर कोडचा वापर करत आहेत. यामुळे लहान विक्रेत्यांचा वेळ वाचतो आणि आर्थिक व्यवहारांना वेग मिळतो.

संस्कृती, नवोन्मेष आणि आर्थिक स्वावलंबनाचा त्रिवेणी संगम

थोडक्यात सांगायचे तर, भारतातील सण-उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी किंवा मनोरंजनाचे साधन राहिलेले नाहीत, तर ते आपल्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे खरे ऊर्जाकेंद्र बनले आहेत. जेव्हा शहरातील पैसा सणांच्या खरेदीच्या माध्यमातून थेट गावातील कुंभार, विणकर, अल्पभूधारक शेतकरी आणि कष्टकरी मजुरांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने ‘व्होकल फॉर लोकल’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ हा संकल्प प्रत्यक्षात येतो.

आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड, प्रशासकीय शिस्त आणि संस्कृतीचा आदर ठेवून जेव्हा आपण उत्सवांचे हे अर्थचक्र पुढे नेतो, तेव्हा ते केवळ बाजारपेठेलाच नव्हे, तर तळागाळातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांनाही आधार देते. त्यातून रोजगार, उत्पन्न आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या नव्या संधी निर्माण होतात. हाच या सण-उत्सवांचा व्यापक आर्थिक गाभा आहे आणि भारताच्या उज्ज्वल आर्थिक भविष्यासाठी त्यातील हे सामर्थ्य महत्त्वाचे आहे.

लेखक – संजय पालकर..