हिंदू संस्कृतीत सण-उत्सव म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नसून कौटुंबिक आणि सामाजिक एकोपा वाढवणारे पर्व असते. यात सर्वांत लाडका आणि उत्साहाचा सण म्हणजे ‘गणेशोत्सव’. बाप्पाच्या बालरूपाचे स्वागत, आतिथ्य, आरास आणि नैवेद्य या सगळ्याची धुरा घराघरांत आदिशक्ती म्हणजेच घरातील स्त्री अतिशय मायेने सांभाळते. पण आजची ‘मातृशक्ती’ केवळ स्वयंपाकघर आणि घराच्या चौकटीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने तिने उद्योग विश्वातही आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवला आहे.
घरातील आतिथ्य आणि भावनिक अनुबंध
गणेशोत्सवाची खरी सुरुवात बाप्पाच्या आगमनाआधीच घराची स्वच्छता आणि खरेदीने होते. बाप्पाच्या आवडीचे उकडीचे मोदक तयार करणे असो वा तीन दिवसांच्या माहेरवाशीण गौराईचे लाड पुरवणे, महिला हा सण अगदी मनापासून साजरा करतात. गौरीचे रूप सजवणे, परंपरेनुसार ववसे भरणे, हळदीकुंकू, पुरणपोळीचा नैवेद्य आणि रात्रीचे जागरण यांमधून मातृशक्तीचे भक्तिमय रूप दिसते.
उत्सवातून फुललेली महिला उद्योजकता
कौशल्याला संधीची जोड मिळाल्यास महिला काय करू शकतात, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे गणेशोत्सवातील वाढती महिला उद्योजकता:-
● मोदक आणि खाद्यपदार्थ व्यवसाय: घरगुती चवीचे उकडीचे मोदक, पंचखाद्य, मोदकांचे विविध प्रकार (ड्रायफ्रूट, चॉकलेट, गुलकंद) आणि गौरी-गणपतीचा फराळ बनवून महिला घरबसल्या मोठ्या प्रमाणावर ऑर्डर्स घेत आहेत. बचत गट आणि ‘होम शेफ्स’च्या माध्यमातून गणेशोत्सवात लाखो रुपयांची उलाढाल या उद्योजिका करतात.
● पर्यावरणपूरक सजावट व कलाकुसर: थर्माकोलवरील बंदीनंतर पर्यावरणपूरक मखर, कापडी तोरणे, हाताने तयार केलेल्या सुबक रांगोळ्या आणि इको-फ्रेंडली सजावटीचे साहित्य तयार करण्यात महिलांनी पुढाकार घेतला आहे. अनेक महिला मूर्तिकार शाडूच्या सुबक गणेशमूर्ती घडवून स्वतःची ओळख निर्माण करत आहेत.
● गौरींचे दागिने व वस्त्रोद्योग: गौरीची पारंपरिक नववारी साडी, फेटे, तसेच मोत्यांचे व पारंपरिक दागिने तयार करणे, कस्टमाईज्ड पूजा थाळी डिझायनिंग यांसारख्या कलाकुसरीच्या कामातून अनेक तरुणी व गृहिणी यशस्वी व्यवसाय चालवत आहेत.
● डिजिटल मार्केटिंग आणि थेट विक्री: सोशल मीडिया आणि व्हॉट्सॲपच्या माध्यमातून स्वतःच्या उत्पादनांचे प्रमोशन करून आधुनिक उद्योजिका बाजारपेठ काबीज करत आहेत.
सामाजिक नेतृत्व आणि आर्थिक स्वावलंबन
महिलांचा सहभाग आता केवळ घरापुरता मर्यादित न राहता सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांचे नियोजन, सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व आणि ढोल-ताशा पथकांमधील वादनापर्यंत विस्तारला आहे.
गणेशोत्सव हा केवळ भक्तीचा उत्सव न राहता मातृशक्तीच्या आर्थिक स्वावलंबनाचा, सर्जनशीलतेचा आणि व्यावसायिक कौशल्याचा एक समृद्ध मंच ठरत आहे. बाप्पाच्या आशीर्वादाने घरोघरी उभी राहिलेली ही महिला उद्योजकता खऱ्या अर्थाने महिला सक्षमीकरणाचा नवा अध्याय लिहीत आहे.
लेखिका – सरस्वती कदम
