कोकणचा गणेशोत्सव : बदलत्या ट्रेंडमध्ये हरवतंय का, आमचं गावपण?
कोकण म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो निसर्गरम्य परिसर—लाल मातीचे रस्ते, कोळीवाडे, नारळी-पोफळीच्या बागा, समुद्राच्या लाटा, डोंगर-दऱ्या आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे माणसांमधील आपलेपणा. या आपलेपणाला दरवर्षी नव्याने उजाळा देणारा सण म्हणजे गणेशोत्सव.
कोकणातील गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही; तो कुटुंब, नातेवाईक, मित्र, शेजारी आणि संपूर्ण गावाला एकत्र आणणारा सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. मुंबई, पुणे किंवा अन्य शहरांमध्ये नोकरी-व्यवसायासाठी गेलेली कोकणातील माणसं गणपतीच्या निमित्ताने आवर्जून आपल्या गावी परततात. काही दिवसांसाठी बंद असलेली घरं उघडतात, अंगणं गजबजतात, गावचे रस्ते माणसांनी भरतात आणि गावपण पुन्हा जिवंत होतं. पूर्वी साधनं कमी होती; पण माणसांकडे एकमेकांसाठी वेळ अधिक होता. अंगणात बसून गप्पा, फुगड्या, ओव्या, पारंपरिक खेळ, सामूहिक आरत्या, भजनं आणि नातेवाईकांच्या भेटी यामुळे गणेशोत्सव हा केवळ देवाच्या पूजेचा नव्हे, तर माणसांना जोडणारा उत्सव होता.
मात्र काळ बदलला आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे गणेशोत्सवाचे स्वरूपही बदलत आहे. सजावट, आरती, पारंपरिक पोशाख, फुगड्या, गावातील कार्यक्रम आणि विसर्जनाचे क्षण फोटो, व्हिडिओ आणि रील्सच्या माध्यमातून जगभर पोहोचतात. हा बदल पूर्णपणे चुकीचा नाही. योग्य पद्धतीने वापरल्यास सोशल मीडिया आपल्या संस्कृतीचा प्रसार करण्याचं आणि लोकपरंपरांचं दस्तऐवजीकरण करण्याचं प्रभावी माध्यम ठरू शकतो. आपण सोशल मीडियाच्या माध्यमातून कोकणची संस्कृती जगाला दाखवत असताना, आपल्या गावातील संस्कृती आणि गावपण स्वतः जपत आहोत का? हा विचार सर्वांनीच करायला हवा .
गणेशोत्सवात गावाकडे परतण्याची ओढ
कोकणातील गणेशोत्सवाची सर्वांत मोठी विशेषता म्हणजे गावाकडे परतण्याची ओढ.
रायगडमध्ये शहरांकडे गेलेली कुटुंबं गणपतीच्या निमित्ताने दरवर्षी मूळ गावी परततात. घरांची अंगणं, गावातील रस्ते आणि वाड्या पुन्हा गजबजतात. आगरी-कोळी संस्कृतीच्या लोकजीवनात गणेशोत्सवाला असलेलं स्थान या लोकभावनेतूनही व्यक्त होतं—
“आगरी कोळी हा लय दिलवाला,
आणतो गणपती दरवर्षाला!”
रत्नागिरीत घरगुती गणपतीची परंपरा आणि गावाशी असलेली भावनिक नाळ विशेष महत्त्वाची आहे. गणपतीच्या तयारीपासून पूजा, नैवेद्य, आरती, पाहुण्यांचं स्वागत आणि पारंपरिक पदार्थांपर्यंत घरातील प्रत्येक व्यक्ती उत्सवाचा भाग असते. ज्येष्ठांकडून जुन्या गणेशोत्सवाच्या आठवणी ऐकताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—
पूर्वी साधनं कमी होती; पण माणसांकडे एकमेकांसाठी वेळ अधिक होता.
सिंधुदुर्गात गावातील सामूहिक वातावरणाला विशेष महत्त्व आहे. नातेवाईकांच्या भेटी, महिलांच्या फुगड्या-ओव्या, भजनं, आरत्या आणि स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रम यामुळे उत्सवाला वेगळाच रंग चढतो.
“गणपती बाप्पा मोरया,
मालवणी मातीत ये रे बाप्पा!
आमच्या घरात सुख-शांती दिंव,
सगळ्यांक सुखी ठेव रे देवा.
विघ्न हेरून दूर कर,
बाप्पा आमचो मान राख!”
रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग—तीन जिल्हे, परंपरा आणि अनुभव वेगळे; पण गावपणाची भावना मात्र एकच.
कोळीवाड्यांतील गणेशोत्सव : परंपरा, भक्ती आणि ओळख
समुद्राशी नातं जोडलेल्या कोळी समाजासाठी गणपती हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून कुटुंब, समाज, समुद्र, श्रम आणि परंपरा यांना जोडणारा सण आहे.
मुंबई, रायगड, पालघर, ठाणे, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील कोळीवाड्यांमध्ये गणेशोत्सवाला स्थानिक संस्कृतीची वेगळीच रंगत असते.
गणेशोत्सवाच्या दिवसांत कोळीवाड्यात एक वेगळं चैतन्य निर्माण होतं. घराघरांत गणरायाचं स्वागत केलं जातं. पारंपरिक पद्धतीने पूजा, आरती, नैवेद्य आणि प्रसाद केला जातो. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीच्या आगमनापासून विसर्जनापर्यंत संपूर्ण कुटुंब एकत्र येतं. घरातील ज्येष्ठांच्या मार्गदर्शनाखाली पूजा-अर्चा केली जाते आणि लहान मुलांना परंपरा समजावून सांगितली जाते.
कोळी समाजाचं जीवन समुद्राशी अतूटपणे जोडलेलं आहे. मासेमारी हा केवळ व्यवसाय नसून त्यांच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. समुद्रावर जाण्यापूर्वी सुरक्षिततेसाठी देवाचं स्मरण करण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवात सुख-समृद्धी, कुटुंबाचं आरोग्य आणि समुद्रातील सुरक्षिततेसाठी प्रार्थना केली जाते.
कोळी समाजाच्या धार्मिक श्रद्धांमध्ये स्थानिक देव-देवता, ग्रामदैवत आणि समुद्राशी संबंधित श्रद्धांनाही महत्त्व आहे. त्यामुळे गणेशभक्ती त्यांच्या पारंपरिक जीवनपद्धतीशी सहजपणे जोडली जाते.
सामूहिक आरती आणि उत्सव
सायंकाळच्या वेळी घराघरांतून आरतीचे स्वर ऐकू येतात. काही ठिकाणी पारंपरिक गाणी, भजनं, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामूहिक आरतीचं आयोजन केलं जातं. लहान मुलं उत्साहाने सहभागी होतात, तर ज्येष्ठ मंडळी त्यांना पारंपरिक पद्धती आणि गाणी शिकवतात. हीच सामूहिकता कोळीवाड्यांच्या सामाजिक जीवनाची खास ओळख आहे.
सजावटीतही कोळी संस्कृतीची झलक
कोळीवाड्यातील गणेशोत्सवाची सजावट केवळ आकर्षक असण्यापेक्षा स्थानिक जीवनाशी जोडलेली असते. समुद्र, होड्या, जाळी, मासेमारीची साधनं आणि कोळी संस्कृतीशी संबंधित प्रतीकांचा वापर केला जातो. अशा सजावटीतून गणरायासोबतच आपली माती, आपला समुद्र आणि आपली सांस्कृतिक ओळख यांचंही दर्शन घडतं. आज आधुनिकतेमुळे कोळीवाड्यांचं स्वरूप बदलत आहे. जुन्या घरांच्या जागी नवीन इमारती उभ्या राहत आहेत, मासेमारी व्यवसायात तंत्रज्ञान आलं आहे आणि तरुण पिढी शिक्षण व नोकरीसाठी विविध क्षेत्रांत जात आहे. तरीही गणेशोत्सव त्यांना आपल्या कुटुंबाशी, समाजाशी आणि परंपरेशी पुन्हा जोडतो.
समुद्राच्या लाटांशी संघर्ष करत जीवन जगणाऱ्या कोळी समाजासाठी गणरायाकडे मागणंही साधंच असतं.. घरात सुख-शांती राहो, कुटुंब सुखी राहो, समुद्राची साथ लाभो आणि पुढील वर्षभर सर्वांच्या जीवनात समृद्धी नांदो.
समुद्राशी असलेलं नातं, पारंपरिक जीवनशैली, सामूहिक भावना आणि गणरायावरील श्रद्धा यांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे कोळीवाड्यातील गणेशोत्सव.
सोशल मीडिया : संस्कृतीचा शत्रू की नवा दूत?
आजच्या काळात सोशल मीडिया टाळणं शक्य नाही. त्यामुळे प्रश्न सोशल मीडिया वापरायचा की नाही हा नसून तो कशासाठी वापरायचा?
कोकणातील एखाद्या गावातील पारंपरिक गौरीनाच, बालनृत्य, फुगडी, ओवी, आरती, लोककला किंवा गणेशोत्सवाची एखादी वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत पूर्वी त्या गावापुरती मर्यादित राहायची. आता तिचा व्हिडिओ काही क्षणांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो. योग्य वापर केला तर सोशल मीडिया कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाचा डिजिटल दस्तऐवज बनू शकतो. मात्र उत्सवाचं स्वरूप केवळ फोटो, व्हिडिओ आणि रील्सपुरतं मर्यादित होऊ नये.
स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा..
आपण उत्सवाचा आनंद घेत आहोत की फक्त तो कॅमेऱ्यात कैद करण्यासाठी उत्सव साजरा करत आहोत? तंत्रज्ञानाचा स्वीकार जरूर करूया; पण त्याने उत्सवाचा आत्मा बदलता कामा नये.
शाडू मातीची मूर्ती : परंपरेसोबत पर्यावरणाची जपणूक गणेशोत्सव आणि पर्यावरण यांचा संबंध विशेषतः कोकणासाठी महत्त्वाचा आहे. कोकणचा समुद्र, खाड्या, नद्या आणि किनारपट्टी ही केवळ भौगोलिक वैशिष्ट्यं नाहीत; ती कोकणच्या जीवनशैलीचा आणि संस्कृतीचा भाग आहेत.म्हणूनच POPच्या मूर्तींचा वापर कमी करून शाडू मातीच्या आणि पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तींना प्रोत्साहन देणं ही कोकणवासीय म्हणून आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.ही केवळ पर्यावरणाची बाब नाही; तर पारंपरिक गणेशमूर्तीची संस्कृती पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित करण्याची जबाबदारीही आहे. आपल्या घरातील गणपती सुंदर असावा; पण तो पर्यावरणालाही अनुकूल असावा.
परंपरा टिकवायची असेल, तर तिचं पर्यावरणाशी असलेलं नातंही टिकवावं लागेल.पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी शाडू मातीच्या मूर्ती, प्लास्टिकचा कमी वापर, थर्माकोलचा अनावश्यक वापर टाळणं, कापड, बांबू, कागद, माती, पाने-फुले यांसारख्या नैसर्गिक साहित्याचा वापर, पुनर्वापर करता येणाऱ्या वस्तूंचा उपयोग, निर्माल्याचं योग्य व्यवस्थापन आणि पर्यावरणपूरक विसर्जन यांना प्रोत्साहन देता येईल.
सजावट : आकर्षणासोबत मूल्यांचाही संदेश
आज गणपतीची सजावट उत्सवाचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे. मोठमोठ्या सजावटी, रोषणाई आणि आकर्षक देखावे केले जातात. मात्र सजावट केवळ “सुंदर दिसण्यासाठी” असण्यापेक्षा “काहीतरी सांगणारी” असावी. कोकणातील स्थानिक कला, बांबू, कापड, कागद, लाकूड, माती, पाने-फुले आणि अन्य नैसर्गिक साहित्य वापरून सजावट करता येते. त्यातून कोकणची लोककला, पर्यावरण, जलसंधारण, समुद्रस्वच्छता, स्थानिक इतिहास आणि सामाजिक मूल्यांचा संदेश देता येईल. सजावट डोळ्यांना आकर्षक आणि मनाला विचार देणारी असावी.
गणेशोत्सव : सर्वसमावेशक आणि जनजागृतीचं व्यासपीठ
गणेशोत्सव मंडळांचे कार्यक्रम केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित राहू नयेत. महिला, ज्येष्ठ नागरिक, मुले, तरुण, दिव्यांग व्यक्ती आणि समाजातील विविध घटकांना सहभागी करून घेणारे सर्वसमावेशक कार्यक्रम आयोजित झाले पाहिजेत. गणेशोत्सव हा जनजागृतीचं प्रभावी माध्यमही बनू शकतो. पर्यावरण संवर्धन, प्लास्टिकमुक्त गाव, समुद्र व किनारपट्टी स्वच्छता, जलसंधारण, वृक्षसंवर्धन, व्यसनमुक्ती, शिक्षण, आरोग्य, स्थानिक लोककलेचं संवर्धन, पारंपरिक व्यवसायांचं महत्त्व तसेच युवकांसाठी रोजगार आणि कौशल्यविकास अशा विषयांवर व्याख्यानं, प्रदर्शनं, पथनाट्यं, चर्चासत्रं, स्पर्धा आणि जनजागृती उपक्रम आयोजित करता येतील. अशा उपक्रमांमुळे गणेशोत्सव केवळ उत्सव न राहता समाजाच्या प्रश्नांवर संवाद घडवून आणणारं प्रभावी व्यासपीठ बनेल.
आगमन-विसर्जन : परंपरेचा सूर आणि सामाजिक संवेदनशीलता
गणपतीचं आगमन आणि विसर्जन हे उत्सवातील अत्यंत भावनिक क्षण आहेत. या वेळी उत्साह असायलाच हवा; मात्र तो सामाजिक संवेदनशीलतेसह असावा. आधुनिक ध्वनिवर्धकांचा अतिरेक करण्याऐवजी पारंपरिक गणपतीची गाणी, भजनं, आरत्या, ढोल-ताशे, लेझीम आणि स्थानिक पारंपरिक वाद्यांना प्राधान्य देता येईल. उत्साह असा असावा की तो इतरांसाठी त्रासदायक ठरू नये. उत्सवाचा आनंद हा दुसऱ्याच्या शांततेच्या किंमतीवर नसावा. आपल्या परंपरेतील संगीत आणि वादन जपत संयमित आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने आगमन-विसर्जन केलं, तर उत्सवाला अधिक सुंदर सांस्कृतिक ओळख मिळेल.
आरती : श्रद्धा, शब्द आणि संस्कार..
गणेशोत्सव हा श्रद्धेचा उत्सव आहे. त्यामुळे आरती, भजनं आणि धार्मिक गाण्यांमधील मूळ शब्द, योग्य उच्चार आणि त्यामागचा अर्थ जपणं आवश्यक आहे. काही ठिकाणी आरती म्हणताना शब्द बदलले जातात, चुकीचे उच्चार होतात किंवा धार्मिक वातावरणात अनावश्यक थट्टा-मस्करी केली जाते. त्यामुळे आरतीचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ कमी होऊ शकतो. ही परिस्थिती बदलण्याची जबाबदारी आपलीच आहे. लहान मुलांना आणि तरुणांना आरतीचे मूळ शब्द, योग्य उच्चार आणि त्यामागील अर्थ समजावून सांगणं आज गरजेचं आहे. आनंद आणि विनोद जरूर असावा; पण श्रद्धेचा अपमान होणार नाही, याची जाणीवही असावी. आरतीचा आवाज मोठा असण्यापेक्षा तिच्यातील श्रद्धा मोठी असावी.
मनोकामना : केवळ मागणं नव्हे, प्रयत्नही गणरायाच्या चरणी प्रत्येक भक्ताची काही ना काही मनोकामना असते. कोणी सुख-समृद्धी मागतो, कोणी कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करतो, तर कोणी दुःख दूर होऊन आनंद यावा अशी इच्छा व्यक्त करतो. आजच्या काळात कोकणातील तरुणांच्या मनात एक महत्त्वाची मनोकामना असू शकते..
“गणराया, आमच्या तरुणांना रोजगार मिळू दे. कोणत्याही कुटुंबावर बेरोजगारीची वेळ येऊ नये.” मात्र मनोकामना केवळ देवाकडे मागण्यापुरती मर्यादित नसावी. गावातील तरुणांना रोजगाराच्या संधी मिळण्यासाठी स्थानिक व्यवसाय, शेती, मासेमारी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि पारंपरिक कौशल्यांना प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. त्यासाठी समाजानेही प्रयत्न केले पाहिजेत. गणपती आपल्याला बुद्धी, विवेक आणि एकजुटीची प्रेरणा देतो. त्यामुळे प्रार्थनेसह कृतीची जोड असली पाहिजे.
देव, देश आणि संस्कृती : मुळांशी नातं जपूया
आपल्या परंपरा, लोककला, आरत्या, गाणी, वाद्यं, फुगड्या, ओव्या, खाद्यसंस्कृती आणि गावपण पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचलं पाहिजे.
देव आणि देश या भावनेतून आपल्या संस्कृतीचं जतन करणं ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. संस्कृती टिकवणं म्हणजे केवळ जुन्या प्रथा जशाच्या तशा ठेवणं नव्हे; तर त्या प्रथांमधील माणुसकी, एकता, परस्पर सहकार्य आणि समाजहिताची भावना जिवंत ठेवणं होय. म्हणूनच आधुनिकता स्वीकारताना आपल्या मुळांचा विसर पडता कामा नये.
बदलत्या ट्रेंडमध्ये नेमकं काय जपायचं?
काळ बदलणार आहे. तंत्रज्ञान बदलणार आहे. सोशल मीडिया बदलणार आहे. गणेशोत्सवाची सजावट आणि सादरीकरणाची पद्धतही बदलणार आहे. बदलाला विरोध करण्याची गरज नाही.
मात्र बदल स्वीकारताना काही गोष्टी कायम जपल्या पाहिजेत—
- गणपतीवरील श्रद्धा आणि भक्तिभाव.
- कोकणची परंपरा आणि स्थानिक लोकसंस्कृती.
- शाडू मातीच्या आणि पर्यावरणपूरक मूर्ती.
- पर्यावरणपूरक आणि स्थानिक साहित्यावर आधारित सजावट.
- पारंपरिक गाणी, वाद्यं, फुगड्या, ओव्या आणि लोककला.
- आरतीचे मूळ शब्द, योग्य उच्चार आणि त्यामागचा अर्थ.
- सर्वसमावेशक आणि समाजोपयोगी कार्यक्रम.
- गावातील सर्व ज्ञाती-बांधवांना जोडणारा आपलेपणा.
- तरुणांसाठी स्थानिक रोजगार आणि कौशल्यविकासाच्या संधी.
- आणि सोशल मीडियाचा वापर संस्कृतीच्या प्रसारासाठी.
कारण—
ट्रेंड बदलत राहतात; पण संस्कृती टिकवण्याची जबाबदारी आपली असते.
गावपण हरवू देऊ नका!
आज आपल्या हातात मोबाईल आहे; पूर्वी हातात हात होता.
आज आपण हजारो लोकांना सोशल मीडियावर जोडलेले आहोत; पण आपल्या शेजाऱ्याशी प्रत्यक्ष किती बोलतो, हा प्रश्नही विचारायला हवा.
आज गणपतीची सजावट पूर्वीपेक्षा भव्य आहे; पण त्या सजावटीत आपल्या संस्कृतीचा आणि मूल्यांचा किती अंश आहे?
आज गणपतीच्या आगमनाचे आणि विसर्जनाचे व्हिडिओ हजारो लोक पाहतात; पण त्या क्षणी आपल्या मनात श्रद्धा आणि सामाजिक संवेदनशीलता किती आहे?
कोकणचा गणेशोत्सव आधुनिक झाला तरी हरकत नाही.
पण आधुनिकतेच्या प्रवाहात कोकणचं “गावपण” वाहून जाऊ नये.
कारण कोकणची खरी ओळख केवळ समुद्र, डोंगर, निसर्ग आणि नारळी-पोफळीच्या बागांमध्ये नाही; ती गावातील माणसांच्या आपलेपणात, परस्पर सहकार्यामध्ये आणि पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या संस्कृतीत आहे.
गणेशोत्सव हा या सगळ्या नात्यांना पुन्हा उजाळा देण्याचा उत्सव आहे. त्यामुळे आधुनिकतेचा स्वीकार करताना आपल्या मुळांशी असलेली नाळ अधिक घट्ट करूया. गणेशोत्सवाची भव्यता वाढवण्यासोबत त्यातील भक्ती, संस्कृती, पर्यावरण, सामाजिक बांधिलकी आणि गावपणही जपूया.
हीच कोकणच्या गणेशोत्सवाची नवी दिशा असावी.
लेखक – अनिकेत आ. कोंडाजी