राष्ट्रनिर्माणाच्या वाटेवर : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि महिलांची भूमिका

भारतीय महिला विचारविश्व : संस्कारांची जीवनधारा

भारतीय स्त्रीच्या विचारविश्वाची मुळे केवळ रूढी-परंपरांत नाहीत; ती धर्म, कर्तव्य, ममत्व, संस्कार, स्वाभिमान आणि समाजहित यांच्या प्रदीर्घ सांस्कृतिक प्रवाहातून घडली आहेत. तिच्यासाठी धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चना नव्हे, तर योग्य-अयोग्याचा विवेक आणि आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहण्याची जीवनदृष्टी. आई म्हणून जपणारी, पत्नी म्हणून आधार देणारी, मुलगी म्हणून काळजी घेणारी आणि संकटात धीराने उभी राहणारी स्त्री—या दैनंदिन भूमिकांत तिची संवेदनशीलता आणि सामर्थ्य एकत्र दिसते.

सीतेची निष्ठा, सावित्रीचे धैर्य, जिजाऊंची दूरदृष्टी आणि अहिल्याबाईंची लोकसेवा या भारतीय सांस्कृतिक स्मृतीतील स्त्रीप्रतिमा तिच्या मूल्यविश्वाला विविध आयाम देतात. आजची स्त्री शिक्षण, व्यवसाय, प्रशासन, विज्ञान आणि सामाजिक कार्य अशा अनेक क्षेत्रांत पुढे येत असतानाही आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी नाते राखते. परंपरेतील जीवनमूल्ये आणि आधुनिकतेतील संधी यांचा समन्वय साधणे, हे तिच्या विचारांचे वैशिष्ट्य आहे. ‘मी’ची जाणीव जपत ‘आपण’पर्यंत पोहोचण्याची तिची क्षमता तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला सामाजिक व्यापकता देते.

संघविचार : व्यक्तिनिर्माणातून समाजनिर्माण

१९२५ मध्ये डॉ. केशव बलिराम हेडगेवार यांनी संघाची स्थापना केली. त्यांच्या चिंतनात राष्ट्रनिर्माण ही केवळ राजकीय प्रक्रिया नव्हती; संस्कारित, शिस्तबद्ध, संघटित आणि आत्मविश्वासपूर्ण समाज घडविणे हा तिचा पाया होता. व्यक्तीमध्ये कर्तव्यभाव, अनुशासन, परस्पर स्नेह आणि राष्ट्राविषयीची बांधिलकी निर्माण झाली, तर त्यातून सुदृढ समाज आणि समर्थ राष्ट्र घडू शकते—हा त्यामागील मूलभूत विचार. पुढे समाजाच्या विविध गरजांनुसार या कार्याची क्षितिजे विस्तारली.

विविध क्षेत्रे : विचारांचे कृतीत रूपांतर

स्वयंसेेवक संघ दृष्टी घेऊन समाजाा गेला तेव्हा त्याला संघ संस्कार त्या त्या क्षेत्रात रूजावे असे वाटले .जसे की शिक्षण, विद्यार्थी, कामगार, सेवा, ग्रामविकास, सामाजिक समरसता, पर्यावरण, संस्कृती अशा विविध क्षेत्रांत संघाशी संबंधित संस्था व उपक्रम कार्यरत झाले. प्रत्येक क्षेत्राचे प्रश्न वेगळे असले तरी लोकसहभागातून समाजजीवन अधिक सक्षम करण्याची समान दिशा त्यात दिसते.

दुर्गम भागातील मुलाला शिक्षणाची संधी मिळणे, आपत्तीग्रस्त कुटुंबाला मदतीचा हात मिळणे, गावाच्या विकासात लोकांचा सहभाग वाढणे किंवा सामाजिक भेदांपलीकडे संवाद निर्माण होणे—या कृतींमधून राष्ट्रनिर्माण ही दूरची संकल्पना न राहता दैनंदिन जीवनातील जबाबदारी बनते.

महिला सहभाग : ममतेपासून सामाजिक नेतृत्वाकडे

महिलेला संंघ कार्यविश्वात तिच्या व्यापक आणि सर्वसमावेशी जीवनमूल्यांमुळे अनेक सामाजिक संधी उपलब्ध होतात. तिच्यातील ममत्व, संवेदनशीलता, कर्तव्यनिष्ठा, आत्मसन्मान, संयम आणि संघटनक्षमता यांचा उपयोग ती शिक्षण, सेवा, ग्रामविकास, सामाजिक समरसता आणि संस्कारकार्य अशा विविध क्षेत्रांत करू शकते.

घरात मुलाच्या मनात मूल्यांची पेरणी करणारी स्त्री जेव्हा एखाद्या वंचित मुलीच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न करते, सेवाकार्यात गरजू कुटुंबाच्या दुःखाशी जोडली जाते किंवा गावाच्या प्रश्नासाठी पुढाकार घेते, तेव्हा घरातील संस्कार समाजातील कृती बनतात. तिची भूमिका केवळ सहभागी म्हणून न राहता निर्णयक्षमता, नेतृत्व आणि सामाजिक परिवर्तनाची प्रेरक शक्ती बनू शकते. तिच्या माणसांना जोडण्याच्या सहज वृत्तीमुळे सामाजिक कार्याला संघटनात्मक बळाबरोबरच माणुसकीचा स्पर्श मिळतो. कुटुंबाची काळजी घेणारी तिची दृष्टी समाजातील व्यापक कुटुंबभावनेत रूपांतरित होते.

राष्ट्रनिर्माणातील तिचे स्थान

राष्ट्रनिर्माण मोठ्या घोषणांतून नव्हे, तर असंख्य छोट्या कृतींतून आकार घेत असते—एका मुलाचे शिक्षण, एका वृद्धाला दिलेला आधार, गावासाठी केलेला प्रयत्न किंवा दोन मनांमधील दुरावा कमी करणारा संवादही त्याचाच भाग आहे. भारतीय स्त्रीची संवेदनशीलता, सातत्य आणि माणसांना जोडण्याची क्षमता या प्रक्रियेला मानवी खोली देतात. तिची ममता जेव्हा सामाजिक बांधिलकीशी जोडली जाते, संस्कारांना कर्तृत्वाची साथ मिळते आणि स्वत्वाला समाजहिताची व्यापक जाणीव प्राप्त होते, तेव्हा तिची वाटचाल केवळ कुटुंब घडविण्यापुरती मर्यादित राहत नाही. आज संघाच्या विवीध क्षेत्रातील अनेक वरिष्ठ पदांवर महिला कार्यरत आहेत आणि समाज परिवर्तनाची धुरा घेऊन पुढे जात आहेत.

ती घरातील संस्कारांची ज्योत समाजाच्या वाटेवर घेऊन चालते—आणि त्या प्रकाशात कुटुंब, समाज आणि राष्ट्र यांच्यातील नाते अधिक अर्थपूर्ण होत जाते.