आषाढ महिना सुरू झाला की, महाराष्ट्राच्या मातीला विठ्ठलनामाचा सुवास सुटतो. ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ या महामंत्राच्या गजरात टाळ-मृदंगांच्या तालावर लाखो पाऊले पंढरीच्या दिशेने चालू लागतात. वारी ही केवळ एक धार्मिक यात्रा नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक जीवनाचा प्राण आहे.
१. पालखी सोहळ्याचे वैभव आणि महत्त्व:-
वारी परंपरेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे संतांचे पालखी सोहळे. संत ज्ञानेश्वर माउली आणि संत जगद्गुरू तुकाराम महाराज यांच्या पालख्या म्हणजे चैतन्याचे दोन महासागर आहेत. माउलींची पालखी आळंदीहून तर तुकोबांची देहूहून निघते. या पालख्यांमागे लाखो वारकरी शिस्तीत चालतात. संत ज्ञानेश्वरांनी या संप्रदायाचा पाया रचला, तर संत तुकारामांनी त्यावर कळस चढवला. पालखी सोहळा म्हणजे या दोन्ही थोर संतांच्या विचारांची जिवंत अनुभूती आहे, जी प्रत्येक वारकऱ्याला विठ्ठल रूपाकडे घेऊन जाते.
२. वारी काय देते? (व्यक्ती आणि समाज विमर्श):-
वारी वारकऱ्याला आंतरिक शांतता आणि ‘स्व’ची ओळख करून देते. वर्षभराचे दुःख, थकवा विसरून जेव्हा वारकरी “विठ्ठल” नामात लीन होतो, तेव्हा त्याला परमानंदाची प्राप्ती होते. समाजाला वारी काय देते? तर ती समाजाला एकजूट राहण्याची कला शिकवते. जात, पात, श्रीमंत, गरीब हे सर्व भेद विसरून लाखो लोक एकत्र चालतात, एकत्र जेवतात. हा एक असा सोहळा आहे जिथे समाज स्वतःला विसरून एकात्मतेचा अनुभव घेतो.
३. वारकरी संप्रदायाची परंपरा अन् शिकवण:-
वारकरी भागवत संप्रदायाची परंपरा अत्यंत प्राचीन आणि उदात्त आहे. “भेदाभेद अमंगळ” अशी या संप्रदायाची मुख्य शिकवण आहे. संतांनी देवाला देव्हाऱ्यातून काढून माणसाच्या हृदयात बसवले. “भूतदया” म्हणजेच सर्व सजीवांवर प्रेम करणे हा या परंपरेचा मुख्य गाभा आहे. कर्म करत असतानाच ईश्वराची भक्ती कशी करावी, हे वारकरी संप्रदाय अत्यंत सोप्या भाषेत सांगतो.
४. समता, समरसता, बंधुता आणि एकता:-
वारी हे समतेचे सर्वात मोठे विद्यापीठ आहे. इथे कोणी राजा नसतो आणि कोणी रंक नसतो. एकमेकांच्या पाया पडण्याची वारकरी पद्धत ही अहंकाराचा नाश करते आणि प्रत्येकामध्ये ईश्वरी अंश पाहण्याची दृष्टी देते. हीच खरी सामाजिक समरसता आहे. लाखो लोकांच्या या जनसमुदायात कोणतीही सुरक्षा नसतानाही जी शांतता आणि शिस्त दिसते, ती केवळ ‘बंधुभाव’ आणि ‘एकता’ या मूल्यांमुळेच शक्य होते.
५. वारी आणि पंचपरिवर्तन:-
आजच्या आधुनिक काळात वारीचे स्वरूप केवळ आध्यात्मिक न राहता ते ‘पंचपरिवर्तना’चे एक माध्यम बनले आहे:
- कुटुंब प्रबोधन: वारीत संपूर्ण कुटुंबे एकत्र चालतात, ज्यामुळे कौटुंबिक मूल्ये आणि आदर वाढतो.
- सामाजिक समरसता: वारीमध्ये जातीच्या भिंती गळून पडतात, ज्यामुळे समाजात एकता निर्माण होते.
- नागरी कर्तव्य: लाखो लोक एकत्र येऊनही शिस्त पाळतात, एकमेकांना मदत करतात; हे आदर्श नागरिकत्वाचे उदाहरण आहे.
- पर्यावरण: “वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे” हा तुकोबांचा संदेश जपत आता वारी ‘निर्मल वारी’ आणि ‘हरित वारी’ बनत आहे. प्लास्टिकमुक्त वारी आणि वृक्षारोपणाचा संकल्प वारकरी करत आहेत.
- स्वबोध: वारीत चालताना माणसाला आपल्या मर्यादांची आणि ईश्वरी शक्तीची जाणीव होते, ज्याला आपण ‘आत्मज्ञान’ किंवा ‘स्वबोध’ म्हणतो.
६. विचार आणि संस्कारांची शिदोरी:-
शेवटी, वारकरी भागवत संप्रदाय हा विचारांचा आणि पवित्र संस्कारांचा वारसा आहे. “सत्य, प्रामाणिकता आणि परोपकार” हेच या संप्रदायाचे संस्कार आहेत. वारी संपवून जेव्हा वारकरी घरी परततो, तेव्हा तो केवळ पंढरीची माती घेऊन येत नाही, तर समाजात पेरण्यासाठी प्रेमाचे, समतेचे आणि विठ्ठल विचारांचे संस्कार घेऊन येतो. हीच संस्कारांची शिदोरी महाराष्ट्राला सदैव जिवंत आणि प्रगतीशील ठेवत आली आहे.
! ! जय जय विठ्ठल जय हरि विठ्ठल ! !
लेखक :- श्री.ह.भ.प.शंकर महाराज मिरुखे.
साभार :- दैनिक लोकवहिनी.
